Құқықтық сана - мемлекет пен құқық және криминология теориясының категориясы
Құқықтық сана: ұғымы, табиғаты және қоғамдағы рөлі
Құқықтық сана — мемлекет және құқық теориясының, сондай-ақ криминологияның негізгі категорияларының бірі. Ол құқықтық мәні бар құбылыстарды қабылдау мен бағалауды, құқықтық құндылықтарды, құқық туралы пайымдарды, әділетке сенім мен парызға негізделген мінез-құлық ұстанымдарын қамтитын қоғамдық, топтық және жеке сананың айрықша саласы.
Негізгі өзек
Құқықты түсіну, оның әділеттілігіне баға беру, заңға қатынас және құқықтық мінез-құлықтың ішкі мотивациясы.
Қалыптасу шарттары
Әлеуметтік-экономикалық жағдай, мәдени-құқықтық дәстүрлер, демократиялық немесе авторитарлық тәжірибе, саяси бағыттар.
Практикалық өлшем
Құқық қолданудың сапасы, сот әділдігіне сенім, сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік және қоғамдық тәртіптің тұрақтылығы.
Қоғамдық сана жүйесіндегі орны
Философияда қоғамдық сана қоғамдық болмыстан туындайтын идеялар мен көзқарастардың жиынтығы ретінде қарастырылады: ол материалдық қатынастардың жемісі бола отырып, өз кезегінде қоғамдық болмыстың қалыптасуына ықпал етіп, оның дамуын жеделдетуі немесе тежеуі мүмкін. Қоғамдық сана көптеген формаларға бөлінеді: саяси, моральдық, ғылыми, көркем, эстетикалық, діни, идеологиялық және басқа да түрлер. Құқықтық сана — сол формалардың бірі әрі құқықтық шындықты бейнелейтін ерекше арна.
Құқықтық сананың анықтамасы
Құқықтық сана — адамдардың қолданыстағы және қалаулы (тілек етілетін) құқыққа, заң нормаларына, құқық қағидалары мен мәніне, сот әділдігіне деген түсініктері, бағалары, мақсаттары мен сезімдерінің жүйелі жиынтығы.
Ерекшелігі
Заң нормаларын қоғамдық қатынастармен және әлеуметтік мүдделермен салыстырып, құқық «қандай болуы тиіс?» деген өлшемді қалыптастырады.
Нәтижесі
Бағалау кейін мінез-құлық себебіне айналып, заңды сақтау не бұзу туралы нақты ұстанымға жетелеуі мүмкін.
Құқықтық сананың өзіне тән ерекшеліктері
1) Құқықтық жүйе мен сот әділдігінің «айнасы»
Құқықтық реттеу барысында адамдар құқықтың әділеттілігін немесе оны қолданудағы заңсыздықты, өктемдік пен бассыздықты санасында саралап, баға береді. Соның нәтижесінде мемлекеттегі әділеттілікке деген көзқарас қалыптасады.
2) Тарихи және әлеуметтік жіктелуге тәуелді
Қоғам таптарға бөлініп, мемлекет пен құқық пайда болған кезде құқықтық сана да күрделенеді және әртүрлі әлеуметтік топтарда әрқилы мазмұнға ие болады. Таптық қоғамда сана да таптық сипат алатыны осыдан.
Мысалы, құл иеленуші қоғамда үстем топтың құқықтық санасы қанау мен баю идеясымен ұштасса, езілген топтың санасында еркіндік пен бостандыққа ұмтылыс негізгі өзекке айналады (тарихтағы көтерілістер соның көрінісі).
3) Саяси мазмұнмен тығыз байланыс
Саяси процестер мен бағыттар құқықтық санаға үнемі әсер етеді, өйткені заңның өзі көп жағдайда қоғамдағы жүргізіліп отырған саясатқа тәуелді. Тоталитарлық режимдер кезінде құқықтық санаға саяси идеологияның тікелей ықпалы күшейіп, қоғамда жалған ұғымдар мен жаппай үрейге негізделген «қалыпты» түсініктер орнығуы мүмкін.
4) Қоғамның қондырмасындағы өзара байланыстар
Құқықтық сана саяси, моральдық, діни, эстетикалық, ғылыми және күнделікті сана түрлерімен өзара байланыста дамиды. Кей жағдайларда белгілі бір сана формасының ықпалы күшейіп, құқықты қабылдауда регрессивтік не нигилистік, конформизм немесе инфантильдік мінез-құлық үлгілерін тудыруы ықтимал.
Экономикалық негізі және құқықтық институттармен байланысы
Құқықтық сананың экономикалық негізінде адамдардың меншікке және экономикалық қатынастарға көзқарасы жатады. Сонымен қатар құқықтық сана құқықтың өзімен және құқықтық мекемелермен (құқық шығару, сот, құқық қорғау органдары, әкімшілік басқару) толыққанды өзара әрекеттестік арқылы қалыптасады. Бұл байланыс бұзылса, құқықтық реттеу дағдарысқа ұшырауы мүмкін.
Қоғам өміріне ықпалы: негізгі бағыттар
1) Құқық жасауға әсері
Халықтың, депутаттардың және мемлекеттік қызметкерлердің құқықтық санасы жоғары болған сайын сапалы заңдар қабылданады; субъективизм мен лоббизм шектеліп, жалпыұлттық мүдде жекелеген топтық немесе партиялық мүддеден жоғары қойылады.
2) Нормативтік актілерде көрініс табуы
Құқықтық сана мемлекет қабылдайтын нормативтік-құқықтық актілерден өз бейнесін табады: заң мәтінінің логикасы, әділет өлшемі және құқықтық техника деңгейі қоғамдағы құқықты қабылдау мәдениетімен сабақтас.
3) Құқық қолданудағы «барометр»
Құқықтық сана деңгейі құқық қолдану процесінде әділеттілік пен әділетсіздіктің айқын өлшеміне айналады. Мысалы, парақорлық пен бюрократия туралы ақпараттың таралуы қоғамда құқықтық нигилизмді күшейтіп, заңға сенімнің әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
4) Құқық бұзушылықтың алдын алу
Құқықтық сана неғұрлым жоғары болған сайын құқық бұзушылықтың профилактикасы тиімдірек болып, қоғамдық тәртіп нығаяды.
Адам санасы, құндылық қатынас және құқық
Адамды басқа тіршілік иелерінен ерекшелендіретін белгі — ерік пен сананың болуы. Сана, елестету, қабылдау, сезім, мұрат сияқты қабілеттер арқылы адам қоғамдық қатынастарға түседі. Қоршаған орта адам санасында бейнеленіп қана қоймай, адамның еркі мен еңбегі арқылы өзгеріске ұшырайды. Сондықтан шындыққа құндылық қатынас қоғамдық және жеке сана арқылы қалыптасады.
Құқықтық сана құқықтық құбылыстарды ұғынып, олардың өзгерісін бейнелейді. Құқық қоғамдық пайдалы және қоғамдық зиянды әрекеттерді ажыратуға мүмкіндік береді; осының негізінде құқыққа деген болымды көзқарас (заңның маңызын мойындап, нормаларды сақтау) немесе керісінше, құқықтың қажеттілігін жоққа шығаратын нигилистік көзқарас қалыптасуы ықтимал.
Әділеттілік ұғымы нені білдіреді?
Бұл контексте әділеттілік — бостандық, теңдік, қоғамдық татулық пен келісім. Қоғам дамуының объективті қажеттіліктерін бейнелей отырып, құқықтық сана құқықтың қайнар көздерінің бірі ретінде көрінеді.
Құқықтық сана, құқықтық мәдениет және құқықтық тәрбие
Құқықтық сана, құқықтық мәдениет және құқықтық тәрбие әрбір азаматтың қалыптасуы мен өсіп-жетілуінің негізгі қағидаларына айналуы тиіс. Құқықтық сана — тұлғаның қолданыстағы және қабылданатын құқық нормаларына деген көзқарастары мен сезімдерінің, сондай-ақ оларды бағалай алу қабілетінің жиынтығы.
Құқықтық психология
Қолданыстағы құқықты қабылдау, эмоциялық қатынас, күнделікті тәжірибеден туатын сезім мен көңіл-күй. Ол құқық нормаларын жетілдіру қажеттілігін «сезіндіретін» қабат.
Құқықтық идеология
Құқық туралы жүйеленген идеялар, қағидалар мен теориялар. Ол адам, қоғам және мемлекет мүддесі үшін қандай нормалар қажет екенін негіздеуге бағытталған.
Құқықтық мәдениет
Құқық нормаларын білу, толық түсіну және оларды басшылыққа алып әрекет ету. Тұлғаның іс-әрекетінде заңға сүйенуі оның құқықтық мәдениетінің деңгейін көрсетеді.
Құқықтық тәрбие
Құқықтық тәрбие — мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдардың қоғам мүшелерінде құқықтық сана мен құқықтық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған қызметі. Мемлекет құқықтық тәрбиеге жүйелі мән берген сайын құқықтық білім мен тәртіптің деңгейі көтеріледі.
Құқықтық білім беруді күшейту: үздіксіз жүйе
Құқықтық сана мен мәдениетті көтерудің ең тиімді жолдарының бірі — құқықтық білім мен тәрбиені отбасыдан бастап, балабақша, мектеп және жоғары оқу орны деңгейлерінде үздіксіз әрі сапалы ұйымдастыру.
Отбасы
Бала тәрбиесінде дәстүрлі әдет-ғұрып нормаларының тиімді тұстарын пайдалана отырып, заңды құрметтеуге, әділеттілікке және турашылдыққа баулудың маңызы зор.
Балабақша
Конституцияда бекітілген негізгі құқықтар мен бостандықтар, мемлекеттік рәміздердің маңызы және мемлекеттілік туралы бастапқы ұғымдар жас ерекшелігіне сай түсіндірілгені дұрыс.
Орта мектеп
«Құқық негіздері» пәнінің мазмұнын Конституцияға сүйендіріп жаңарту, оқу сағаттарын жеткілікті деңгейге көтеру, сондай-ақ пәнді оқытатын мұғалімге арнайы заң біліміне қатысты талап қою қажет. Білім сапасы оқытушының кәсібилігіне тікелей тәуелді.
Жоғары оқу орындары
«Мемлекет және құқық негіздері» секілді базалық пәндер барлық мамандықтар үшін міндетті білім ретінде қарастырылғаны жөн. Бұл жастардың құқықтық сауаттылығын қалыптастырып, қоғамдық жауапкершілікті күшейтеді.
БАҚ және құқықтық ағарту
Құқықтық сауаттылықты арттыруда бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі ерекше. Құқықтық насихат жүргізетін арнайы бағдарламалар мен сапалы контент, сондай-ақ құқықтық тақырыпта жұмыс істейтін журналистердің құқық саласынан базалық білімі болуы маңызды. Журналистика факультеттерінде құқықтық журналистика бағытын күшейту де нәтижелі қадам болар еді.
Өзекті мәселе
Заңгер кадрларын даярлаудың саны артқанымен, сапа, оқытушы құрамының жеткіліктілігі, мемлекеттік тілдегі оқулықтар мен оқу-әдістемелік базаның кемшіліктері құқықтық білім деңгейін көтеруді қиындатады. Бұл бағытта жүйелі ұлттық бағдарлама қажет.
Құқықтық сананың құрылымы мен функциялары
Екі негізгі элемент
- Құқықтық психология: күнделікті тәжірибе, сезім, көңіл-күй, әдет.
- Құқықтық идеология: теориялар, қағидалар, жүйелі көзқарастар.
Танымдық функция
Құқықтық шындықты ұғыну: құқықтағы мәнділік пен «тиістілік» өлшемдері арқылы құбылысты ой елегінен өткізу.
Бағалаушылық функция
Құқықтық құбылыстарды нақты ережелермен салыстыру, олардың әділеттілігі мен тиімділігіне баға беру.
Реттеушілік функция
Бағалау нәтижесінде мінез-құлықты бағыттау: заңды сақтау, құқықты қорғау немесе, керісінше, құқық бұзуға бейім үрдістердің алдын алу.
Құқықтық сананың деңгейлері мен түрлері
Иеленушісіне қарай: жеке, топтық, қоғамдық
Жеке құқықтық сана адамның әлеуметтік байланыстары, өмір тәжірибесі және психологиялық ерекшеліктері ықпалынан қалыптасады. Білім мен мәдениет деңгейіндегі айырмашылықтар жеке құқықтық сананың да әртүрлі болуына әкеледі.
Топтық құқықтық сана белгілі бір әлеуметтік топтың құндылықтары мен мүдделері арқылы айқындалады. Құқықтық құндылықтарды мүлде мойындамайтын ортада құқықтық нигилизм нығайып, тіпті криминогендік жағдайларға негіз қалануы мүмкін.
Қоғамдық құқықтық сана құқыққа қатысты жалпы қоғамда орныққан көзқарасты білдіреді. Мұнда құқық адам бостандығы мен жеке меншікке қол сұқпаушылықты қамтамасыз ететін теңдесі жоқ әлеуметтік құндылық ретінде орнығуға тиіс.
Мазмұн толықтығына қарай: дағдылы, кәсіби, ғылыми
Дағдылы құқықтық сана — көпшілікке тән күнделікті тәжірибеден туатын құқық туралы түсініктер мен көңіл-күй. Ол үздік-создық әрі фрагментарлы болуы мүмкін, бірақ құқық қолданудағы кемшіліктерді сезуге өте «сезімтал».
Кәсіби құқықтық сана — заңгерлер ортасында қалыптасып, норма шығару, құқықты түсіндіру және қолдануда шешуші рөл атқарады. Ол дәлдік пен формалдылыққа бейім кәсіби стильді, заң тілін қалыптастырады және кейде кәсіби стереотиптермен қатар жүруі мүмкін.
Ғылыми құқықтық сана — құқықты теориялық деңгейде түсіндіру арқылы қалыптасатын ең толық түрі. Ол құқықтық идеологияны әзірлеуде, мемлекет пен заңды дамытудың бағыттарын негіздеуде маңызды орын алады.
Сабақтастық және тарихи тәжірибенің ықпалы
Құқықтық сана мәдени-тарихи сабақтастығымен күшті: құқық туралы түсініктер, идеялар мен теориялар ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Өткендегі құқықтық жетістіктердің қазіргімен үйлесуі, бір өркениеттің екіншісінен құқықтық конструкцияларды қабылдауы — құқықтық сананың дамуына тән құбылыс. Сондықтан әртүрлі қоғамдастықтарда құқықты реттеу әдістері мен жауапкершілік түрлері туралы түсініктер де әртүрлі болады.
Құқықтық сана қоғамды ілгерілете де, тежеуі де мүмкін
Құқықтық сана құқықтағы өзгерістердің ықпалына ұшырай отырып, құқық жүйесі мен қоғамдық қатынастарға күшті кері әсер етеді: ол дамуға түрткі болуы да, әлеуметтік процестерді тежеуі де ықтимал. Мысалы, озық құқықтық идеялар билікті бөлу, заң үстемдігі, тәуелсіз сот және адам құқықтары қағидаларын орнықтыру арқылы қоғамның демократиялық дамуын жеделдетеді.
Қорытынды бағдар: құқық — құндылық, сана — тірек
Құқықтық сана — құқықтың әлеуметтік тиімділігін айқындайтын шешуші факторлардың бірі. Ол заңға сенімді қалыптастырады, әділеттілік өлшемін береді, құқық жасау мен құқық қолданудың сапасын арттырады, құқық бұзушылықтың алдын алуға көмектеседі. Сондықтан құқықтық сана мен құқықтық мәдениетті көтеру — тек құқық саласының міндеті емес, білім беру, тәрбие, мемлекеттік саясат және азаматтық қоғамның ортақ стратегиялық мақсаты.