Солтүстік Американың климаты және ішкі сулары туралы қазақша реферат
Солтүстік Американың климаты: қалыптастырушы факторлар
Солтүстік Америка солтүстік жарты шарда Еуразиямен қатар орналасқандықтан, климаттық жағдайлары белгілі бір дәрежеде ұқсас. Материк экваторлық белдеуден басқа барлық климаттық белдеулерді кесіп өтеді. Климаттың өзіндік сипатын бірнеше фактор айқындайды: материк аумағының Еуразиядан кіші болуы, Солтүстік полюске жақынырақ орналасуы, оңтүстікке қарай сүйірленуі, батысының биік таулы, шығысының аласа болуы және ендік бағыттағы тұтас тау тосқауылының болмауы.
Солтүстіктегі мұз жамылғысы
Мәңгі мұз бен қалың қар күн сәулесін кері шағылыстырып, ауа температурасын төмендетеді.
Ауа массаларының еркін алмасуы
Суық арктикалық ауа кедергісіз оңтүстікке, тіпті Мексика шығанағына дейін жетіп, субтропикте де қар жаууына әсер етеді.
Кордильераның тосқауыл рөлі
Биік жоталар Тынық мұхиттан келетін ылғалды ауаның құрлыққа терең енуін тежейді.
Материктің шығысында Атлант мұхитынан келетін жылы әрі ылғалды ауа массалары Арктикадан келетін суық ауаның әсерін біршама шектейді. Ал оңтүстікте Мексика шығанағы үстінде қалыптасатын тропиктік ауа массалары солтүстікке қарай еркін жылжиды. Осы ауа массалары арасындағы температура мен қысым айырмасы материктің орталық бөлігіндегі кең жазықтарда ауа райын өте құбылмалы етеді.
Қауіпті атмосфералық құбылыстар
Торнадо
Орталық жазықтарда күшті желдер мен құйын тәрізді дауылдар — торнадо — жиі байқалады. Кенеттен пайда болатын торнадоның жылдамдығы сағатына 800 км-ге дейін жетуі мүмкін. Олар жолындағы алып ағаштарды тамырымен қопарып, үйлерді қиратып, ірі заттарды да көтеріп әкетеді.
Аңызақ, құрғақшылық және шаңды дауыл
Орталық бөлікте аңызақтар мен құрғақшылық жиі болып, топырақтың құнарлы қабатын ұшырып әкететін шаңды дауылдар да кездеседі.
Ураган (долы дауыл)
Атлант мұхиты жағалауындағы тропиктік ендіктерде жаздың соңы мен күздің басында мұхиттан соғатын өте күшті, апатты дауылдар — урагандар — жиі байқалады. «Ураган» сөзі майя тілінде «дауыл құдайы» деген мағынаны білдіреді.
Ішкі сулары: өзендер мен көлдер байлығы
Солтүстік Америка мол сулы өзендерге және тұщы сулы терең көлдерге бай. Су қоры жөнінен материк Оңтүстік Америка мен Еуразиядан кейін үшінші орын алады. Сонымен қатар биік таулы мұздықтар, материктің солтүстігіндегі қалың мұз жамылғылары және жер асты суларының да мол қоры бар.
Өзен жүйелері климат пен жер бедеріне байланысты біркелкі таралмаған. Өзендердің басым бөлігі Солтүстік Мұзды мұхит пен Атлант мұхитына бағытталған. Көпшілігі жаңбыр және еріген қар суымен қоректенеді.
Алаптар
- •Атлант мұхиты алабы
- •Солтүстік Мұзды мұхит алабы
- •Тынық мұхит алабы
- •Ішкі тұйық алаптар
Қоректену көздері
Жаңбыр суы
Көп өзендердің су режимін маусымдық жауын-шашын өзгертеді.
Еріген қар суы
Көктемде қар ерігенде су тасуы күшейеді.
Атлант мұхиты алабы: Миссисипи–Миссури жүйесі
Атлант мұхиты алабының басты өзені — Миссисипи. Ол материктегі ең суы мол өзендердің бірі. Миссури саласымен қоса есептегендегі ұзындығы 6420 км, ұзындығы жөнінен дүние жүзінде үшінші орын алады. «Миссисипи» атауы үндіс тілінде «су атасы» дегенді білдіреді.
Су режимі және тасқын
Миссисипи жауын-шашын әртүрлі түсетін аймақтар арқылы ағатындықтан, су деңгейі жыл бойы өзгеріп отырады. Әсіресе көктемде қар еріген кезде қатты тасиды, ал жазда нөсер жаңбырдан су тасқыны қайталануы мүмкін. Мұндай кезеңдерде өзен мен салалары арнасынан шығып, жағалаудағы елді мекендер мен егістік алқаптарды су басады.
Миссури және атырау
«Миссури» атауы үндіс тілінде «тұнбалы өзен» деген мағына береді: ол көп мөлшерде құм мен тұнба алып келеді. Жазыққа шыққанда ағыс баяулап, Миссисипи кең атырау жасап, Мексика шығанағына құяды. Атырау тұнбалар есебінен жыл сайын шығанаққа қарай шамамен 100 м кеңейіп отырады.
Аппалачтың шығыс беткейінен басталатын өзендер
Аппалач тауларының шығыс беткейінен басталатын өзендер қысқа әрі мол сулы. Мұхитқа құяр жолында биік кемерлерден құлағандықтан, бірнеше сарқырама түзеді. Бұл құлау күші су электр стансаларында энергия өндіруге пайдаланылады. Мысалы, Теннесси өзені бойында 20-дан астам су электр стансасы салынған. Өзен сағалары Атлант мұхитына жақындаған сайын кеңейіп, мұнда ірі портты қалалар орналасады.
Солтүстік Мұзды мұхит алабы: Маккензи
Солтүстік Мұзды мұхит алабына жататын өзендердің ең ірісі — Маккензи. Материктің солтүстік бөлігі арқылы ағатын бұл өзенді үндістер «Үлкен өзен» деп атаған. Негізінен қар суымен қоректенетіндіктен, жылдың көп уақытында мұз құрсап жатады; қыста өзен түбіне дейін қатады.
Маккензи жоғары ағысында көктемнің соңында ғана мұздан босайды. Сондықтан орта және төменгі ағысында сеңнің бөгелуінен мұз қамаулары жиі пайда болады. Батпақтар мен көлдер арқылы өтетін осы алаптың көптеген өзендері жаз кезінде мол сулы келеді.
Тынық мұхит алабы: Колумбия мен Колорадо
Тынық мұхит алабына Кордильераның батыс беткейінен басталатын қысқа, ағынды өзендер жатады. Ал алаптың ең ірі өзендері — Колумбия және Колорадо — Кордильераның ішкі бөліктерінен бастау алып, биік таулы үстірттер арқылы ағады.
Бұл өзендер жолында тау жоталарын кесіп өтіп, терең шатқалдар түзеді, сондықтан суының құлау күшінен өндірілетін энергия қоры мол. Әсіресе Колорадо өзені бойындағы жиегі тік, терең әрі ауқымды Үлкен Каньон әлемге әйгілі. Әртүрлі жастағы, сан түсті жыныстардан тұратын асқақ беткейлер күн батар шақта ерекше көркем көрінеді.
Ішкі тұйық алаптар және Үлкен Тұзды көл
Кордильераның оңтүстігіндегі климаты құрғақ Үлкен алап пен Мексика таулы қыратының солтүстік бөлігіндегі өзендер ішкі тұйық алапқа жатады. Алаптың орталығында Жер шарындағы ең ірі тұзды көлдердің бірі — Үлкен Тұзды көл орналасқан. Құрғақ кезеңдерде көл беті мен жағалауын жабатын тұз қабыршақтары қалыңдай түседі.
Көлдер: Ұлы көлдер жүйесі және Ниагара
Солтүстік Американың көлдері негізінен материктің солтүстігінде шоғырланған. Көптеген көл қазаншұңқырлары жер қыртысындағы ірі жарықтарда орналасып, кейін мұздықтардың қазу әрекеті нәтижесінде тереңдей түскен. Жағалаулары қатты тілімденгендіктен, оларды қалыптасу жолына қарай мұздық-тектоникалық көлдер деп атайды. Бұл көлдер әдетте терең әрі тұщы сулы, ал өзара қысқа өзендер арқылы байланысады.
Ұлы көлдер және Әулие Лаврентий өзені
Материктің солтүстік-шығысында Әулие Лаврентий өзені арқылы Атлант мұхитымен жалғасатын көлдер Ұлы көлдер жүйесі деп аталады. Жоғарғы көлден Эри көліне дейін көл деңгейлері біртіндеп төмендейді. Ал Эри мен Онтарио көлдері арасындағы биіктік айырмасы үлкен болғандықтан, оларды жалғастыратын Ниагара өзені тік кемерден құлап ағып, әлемге әйгілі Ниагара сарқырамасын түзеді.