АҚШ - та саяси партияларға қатысты менеджмент туралы қазақша реферат
АҚШ-тағы саяси партиялар жүйесі
АҚШ Конституциясында саяси партиялар туралы тікелей айтылмайды. Соған қарамастан, уақыт өте келе елде екіпартиялық жүйе қалыптасты. Негізгі екі партия — Демократиялық және Республикалық партиялар.
Бұл екі партиядан бөлек те ұйымдар бар: Коммунистік партия және бірнеше социалистік партия сияқты шағын партиялар өмір сүреді. Кейбір кезеңдерде олар биліктің төменгі деңгейлерінде орын алғанымен, жалпыұлттық саясатқа ықпал ету мүмкіндігі шектеулі.
Партия мүшелігі және кандидат ұсыну ерекшеліктері
АҚШ-та сайлауға кандидат ретінде қатысу үшін міндетті түрде қандай да бір партияның мүшесі болу талап етілмейді. Сонымен қатар, сайлаушы ретінде тіркелу кезінде азаматтың округте негізгі партиялардың біріне жататынын ауызша мәлімдеуі жеткілікті болатын жағдайлар кездеседі.
Жалпы түсінік бойынша, демократтар көбіне жалдамалы еңбек мүдделерін қорғайды, ал республикашылар бизнес пен өнеркәсіпке жақын деп есептеледі. Республикалықтар федералдық үкіметтің штаттар мен муниципалитеттердің құзыретіне кіретін мәселелерге шамадан тыс араласуына қарсы болады. Ал демократтар әлеуметтік мәселелерді шешуде орталық биліктің өкілеттігін кеңейтуді жиі қолдайды.
Дегенмен, партиялар арасындағы айырмашылықты әрдайым анық ажырату оңай емес. Еуропадағы «оң–сол», «консерватор–либерал» сияқты дәстүрлі жіктеулер америкалық саяси жүйеге толық сәйкес келе бермейді. Мысалы, кейбір оңшыл консерваторлар күшті орталық билікке қарсы шығуы мүмкін, ал демократтардың бір өңірдегі қанаты либералды болса, басқа өңірде керісінше консервативтірек болуы ықтимал.
Партиялық тәртіп және дауыс беру практикасы
Заң шығарушылардың дербестігі
Демократтар мен республикашылар Конгресте өз партиясының бағдарламаларын үнемі толық қолдауға міндетті емес. Өкілдер палатасының мүшелері мен сенаторлар кей жағдайда партия ұстанымынан бөлек шешім қабылдай алады.
Аралас дауыс беру
Кейбір сайлаушылар бір бюллетеньде бір партияның кандидаттарына, ал басқа деңгейдегі сайлауда екінші партияның кандидаттарына дауыс береді. Мұндай тәжірибе партиялардың билікке ықпалын салыстырмалы түрде әлсіретеді.
АҚШ-та сайланған өкілдер, ең алдымен, өздері өкілдік ететін аумақ пен сайлау округінің мүддесін қорғауға ұмтылады. Заң жобалары бойынша дауыс беру кезінде конгрессмендердің едәуір бөлігі партияның жалпыұлттық бағытына қарамастан, өз округі сайлаушыларының талабын басым қоя алады. Практикада демократтардың республикашыл президенттің бастамаларын қолдауы немесе республикашылардың оған қарсы шығуы сияқты жағдайлар жиі кездеседі.
Сайлау құқығы және сайлаушыларды тіркеу
Он сегіз жасқа толған және сайлау учаскесінде тіркелген әрбір АҚШ азаматы дауыс беруге құқылы. Тіркеу тәртібін әр штат өз бетінше белгілейді.
Қоғамдық ұйымдардың рөлі
Сайлаушы-әйелдер лигасы сияқты азаматтық белсенді топтар сайлау науқанына мүмкіндігінше көп адамды тарту және оларды сайлаушы ретінде тіркеу бағытында жүйелі жұмыс жүргізіп келеді. Соңғы онжылдықтарда азшылық топтарының тіркелуі мен сайлауға қатысуы айтарлықтай өсті; бұл көбіне азаматтық құқық қозғалыстарының ықпалымен байланысты.
Қатысу деңгейі
Дауыс беруге құқы бар азаматтар саны мен бұл құқықты пайдаланатындар санының арасындағы айырма белгілі бір деңгейде алаңдаушылық тудырады.
- 1984 ж. президент сайлауы
- 53,1%
- 1988 ж. президент сайлауы
- 50,1%
Дауыс беруге ниетті азамат сайлау күніне дейін тіркеуден өтіп, өзінің аты-жөнін тізімге енгізуі керек. Тіркеуге қатысты ережелер көп: әр штаттың өз заңдары мен талаптары бар. Кейбір оңтүстік штаттарда сайлаушыларға жергілікті деңгеймен қатар округтік деңгейде де тіркелу міндеті жүктелуі мүмкін. Ал Еуропаның көптеген елдерінде тұрақты тіркеу жүйесі анағұрлым кең тараған.
Сайлау түрлерінің көптігі
АҚШ-та (штаттық және муниципалдық сайлауларды қоса алғанда) сайлаулар жиі өткізіледі. Жергілікті мәселелер бойынша дауыс беру де көп кездеседі, мысалы, қалада көпір салу үшін салықты арттыру қажет пе деген сияқты. Осыны ескерсек, жалпы қатысу көрсеткіштері басқа елдермен салыстырғанда төменірек көрінуі мүмкін.
Іс жүзінде америкалықтар федералдық саясатқа қарағанда жергілікті саяси істерге жиі көбірек көңіл бөледі. Білім беру, тұрғын үй, салық сияқты маңызды шешімдердің едәуір бөлігі штат немесе округ деңгейінде қабылданады.
Президент сайлауы: науқан кезеңдері және тәртібі
Науқанның екі кезеңі
- 1 Кандидат ұсыну: партияішілік бәсеке арқылы штаттардағы жиналыстар мен партия басшыларының кездесулері (көп жағдайда наурыздан маусымға дейін) өтеді. Кандидаттар ұлттық партия съезінің делегаттарын өз жағына тартуға тырысады.
- 2 Жалпы сайлау: партия съезі (әдетте шілде–тамыз айларында) ресми кандидаттарды бекітеді, ал одан кейін бірнеше ай бойы жалпыұлттық науқан жүреді.
Президент сайлауы әр төрт жыл сайын өтеді (мысалы, 1988, 1992, 1996 және т.б.). Дауыс беру бүкіл ел бойынша күз айларында ұйымдастырылады.
«Жеңімпаз бәрін алады» қағидасы
Көптеген штаттарда егер кандидат штат бойынша көпшілік дауыс алса, сол штатқа тиесілі сайлаушылар алқасының (electoral college) барлық дауысын иеленеді. Әр штаттың сайлаушылар дауысының саны — сол штаттан сайланатын сенаторлар мен Өкілдер палатасы мүшелерінің санына тең.
Нәтижені бекіту
Сайлаушылар алқасының қорытындысы бойынша ең көп дауыс жинаған кандидат жеңімпаз атанады. Келесі жылдың қаңтарында Конгрестің екі палатасының бірлескен мәжілісінде жаңа президент пен вице-президенттің сайланғаны ресми түрде жарияланады.