Қаржы ресурстары кәсіпорынның жалпы қаражаттарының жиынтығы болса, капитал - осы қаражаттардың өндіріс барысына салынған бөлігі
Кәсіпорынның өндірістік процесті дамытуға бағытталған қаржы ресурстарының ақшалай нысаны — оның капиталы. Қаржы ресурстары кәсіпорынның жалпы қаражаттарының жиынтығы болса, капитал — осы қаражаттардың өндіріс барысына салынған бөлігі.
Демек, кәсіпорын капиталы — кәсіпорынның өндірістік айналымына салынған және сол айналым арқылы табыс әкелетін ақша қаражаттары.
Қаржы ресурстары мен капиталдың айырмашылығы
Қаржы ресурстары мен капиталдың басты айырмашылығы: кәсіпорынның қалыптасқан қаржы ресурстары оның капиталынан көп немесе тең болады.
- Тең болуы — барлық қаржы ресурстары өндіріске инвестицияланғанын және кәсіпорында қаржылық міндеттемелер жоқ екенін білдіреді.
- Үлкен болуы — тартылған қаражаттардың өндіріс барысында толық қолданылмай жатқанын көрсетеді.
Капиталдың кәсіпорын үшін маңызы
Капитал кәсіпорынды құру мен дамытудың негізгі экономикалық базасы болып табылады, өйткені ол кәсіпорын активтеріне инвестицияланған материалдық, материалдық емес және ақшалай қаражаттардың жалпы құнын сипаттайды.
Өндіріс барысында қызмет етуі арқылы капитал кәсіпорын иелерінің, басшыларының, жұмысшыларының, сондай-ақ мемлекеттің мүдделерін қамтамасыз етеді. Сондықтан капитал — кәсіпорынды басқарудың негізгі объектісі, ал оны барынша тиімді пайдалану — қаржы менеджментінің ең маңызды міндеттерінің бірі.
Кәсіпорынға қатынасы бойынша капитал түрлері
Меншікті капитал
Меншікті капитал — кәсіпорын құрылған кезде қалыптасқан бастапқы капитал және қызмет ету барысында ішкі қаржы ресурстары есебінен қалыптасып, кәсіпорынның жеке меншігінде қалатын қаражаттар.
Құрамына кіреді:
- жарғылық капитал;
- резервтік капитал;
- түрлі қорлар;
- бөлінбеген табыс.
Қарыз капитал
Қарыз капитал — өндіріс барысына орналастырылған сырттан тартылған қаражаттар. Ол өндірісті қаржыландыру үшін қайтарымды негізде тартылатын ақша қаражаттары мен өзге де құндылықтарды қамтиды.
Ескерту: капиталдың тартылған нысандары белгілі бір мерзімде қайтаруды талап ететін кәсіпорын міндеттемелері ретінде қарастырылады.
Капиталды жіктеу: негізгі белгілері
Кәсіпорын капиталының құрамы бірнеше белгі бойынша жіктеледі. Бұл жіктеу капиталдың қайда және қандай мақсатпен жұмсалғанын түсінуге мүмкіндік береді.
Инвестициялау объектілері бойынша
Негізгі капитал
Кәсіпорынның негізгі құралдары мен материалдық емес активтеріне салынған қаржы ресурстары.
Айналым капиталы
Кәсіпорынның айналым қаражаттарына салынған қаржы ресурстарының бөлігі.
Қолдану мақсаттарына қарай
Өндірістік капитал
Кәсіпорынның өндірістік активтеріне салынған қаражаттарды сипаттайды.
Несиелік капитал
Инвестициялық қызметте қолданылатын қаражаттар: депозиттер орналастыру, облигациялар сатып алу және т.б.
Спекулятивтік капитал
Сатып алу–сату операцияларында, баға айырмасына негізделген мәмілелерде қолданылады.
Капитал айналымының кезеңдері
Өндірістік процесс барысында капитал нысанын бірнеше рет өзгертеді, ал әр өзгеріс оның қозғалысын сипаттайды.
- Бірінші кезең: ақша нысанындағы капитал ұзақ мерзімді және айналым активтеріне инвестицияланып, өндірістік нысанға ауысады.
- Екінші кезең: өндірістік капитал өнім өндіру барысында тауарлық нысанға ауысады.
- Үшінші кезең: өнімді сату нәтижесінде тауар нысанындағы капитал қайтадан ақша нысанына айналады.
Капитал қозғалысының нысандары өзгерген сайын, оның құны да өзгеріске ұшырап отырады.