Алты жастан оқыту

Оқытудың табиғи логикасы және танымдық дамуды қолдау

Оқытудың тиімді әрі үйлесімді болуы оқушының танымдық дамуының табиғи логикасы ескерілгенде ғана мүмкін. Оқытуды мәдениет пен қоғамның жеке адаммен жан-жақты байланысының үздіксіз процесі ретінде қарастырсақ, білім беру осы байланыстың негізгі жүйелері арқылы жүзеге асады.

Негізгі танымдық үдерістер

Психологияда танымдық үдерістердің мына түрлері негізгі деп айқындалады:

түйсіну
қабылдау
зейін
ес
ойлау
сөйлеу
қиял

Осы үдерістердің барлығын оқыту барысында үйлесімді түрде қалыптастыру тұлғаның тұтас дамуына жағдай жасайды.

Бастауыш буындағы психологиялық-педагогикалық шарттар

Бастауыш мектеп жасындағы балаларға білім беруде жалпы мақсатқа жету үшін бірқатар психологиялық-педагогикалық шарттарды сақтау маңызды:

Іске асыруға ұсынылатын қағидалар

Балаға бағдарланған оқу ортасын құруға бағытталған негізгі талаптар.

1 Ересектер мен балалардың өзара іс-әрекетін жеке тұлғаға бағдарлау.
2 Әрбір балаға іс-әрекет түрін, әріптесті, құрал-жабдықты және басқа да ресурстарды таңдау мүмкіндігін беру.
3 Педагогикалық бағалауда баланың бүгінгі жетістігін кешегі нәтижесімен салыстыруға басымдық беру.
4 Эмоциялық-құндылық, әлеуметтік-тұлғалық, танымдық, эстетикалық дамуды қолдайтын әрі даралықты сақтайтын білім алу ортасын құру.
5 Бала дамуының маңызды факторы ретінде жетекші іс-әрекетті қалыптастыру.
6 Зерттеушілік және шығармашылық іс-әрекеттің бірлескен/дербес, қозғалмалы/тұрақты нысандарының тепе-теңдігін сақтау.

Бастауыш мектеп жасы: қызығушылықты сақтап, дамыту

Бастауыш мектеп жасы — баланың жеке тұлғасы мен ағзасының одан әрі дамуын айқындайтын маңызды кезең. Бұл жаста балалардың айқын ерекшелігі — айналадағы өмірге: адамдарға, оқиғаларға, фактілерге қызығушылық танытуы. Олар қоршаған орта туралы бастапқы түсініктерге ие, білуге құштар және жаңа ақпаратты жақсы қабылдайды.

Мұғалімнің басты міндеті

Бастауыш сынып мұғалімі осы ынта мен құштарлықты өшіріп алмауға, керісінше оны жүйелі түрде дамыта түсуге ерекше көңіл бөлуі керек.

6 жастан оқыту және 12 жылдық білімге көшу

Орта білім беру жүйесін жаңарту аясында баланы алты жастан бастап мектеп жағдайында оқыту мен тәрбиелеу көзделеді. Бұл — 12 жылдық орта білімге көшудің негізгі мәселелерінің бірі. Бұрын балабақшада мектепалды даярлықтан өтетін немесе отбасында дайындалатын бала енді мектепке келіп, партаға отырып, оқушы атанады.

Алты жастағы баланың мектепте оқуға физиологиялық және психологиялық тұрғыдан дайын екенін көптеген зерттеулер дәлелдейді. Бұл бағытта Л.С. Выготский, В.В. Давыдов, Л.В. Занков, Д.Б. Эльконин еңбектерімен қатар қазақстандық педагог-психологтар В.К. Павленко, Қ.Т. Шериязданова және басқа ғалымдардың зерттеулері де маңызды орын алады.

Неге дәл 6 жас?

Бұл жаста балалардың білуге деген құштарлығы мен қызығушылығы жоғары болады. Сонымен бірге мектепке дейінгі тәрбие жүйесін сақтау орынды, ал 5 жастағы балаларды даярлау қажет болса, балабақшаға жақын жағдай қамтамасыз етілуі тиіс.

Оқу форматының өзгеруі

12 жылдық білім беру оқу жүктемесін жеңілдетіп, оқушының бос уақытын жеке қабілетін дамыту мен ізденіске бағыттауға мүмкіндік береді: сабақ ұзақтығы — 35 минут, оқу — 5 күндік.

Мектепке дайындықты бағалау: деректер мен диагностика

Балалардың мектепке дайындығы тексеріліп, 12 жылдық мектептің 1-сыныбына қабылданатын оқушылардың оқу дайындығын анықтауға арналған әдістемелік құралдар пайдаланылады. Жинақталатын материалдар негізінде оқушының психологиялық мінездемесі, дайындық ерекшеліктері, таным деңгейі, ортаға қатынасы мен даму көрсеткіштері айқындалады.

Қарастырылатын дереккөздер

Әлеуметтік зерттеу
Ата-аналар туралы мәліметтер
Ата-аналарға арналған сауалнама
Медициналық зерттеулер
Баланың денсаулық құжаттары және өзге де материалдар

Бірінші жартыжылдықта қорытынды тексеру жұмыстары жүргізіледі. Эксперимент барысында эксперименттік және салыстырмалы сыныптардың нәтижелерінде айырмашылық байқалған. Эксперименттік сыныпта білім, білік және оқу дағдыларының сапасы жоғары болуы, негізінен, оқушы санының аздығымен, сабақтағы шамадан тыс жүктеменің болмауымен, 35 минуттық сабақ ұзақтығымен және оқу материалының балаға түсінікті берілуімен түсіндіріледі.

Нәтижеге әсер ететін орта

Білім сапасының жоғары болуына көптеген фактор ықпал етеді. Соның ішінде отбасы, мұғалім және балалар қауымдастығы маңызды рөл атқарады. Алты жастан оқыту — баланың ақыл-ой дамуы мен әлеуметтік даярлығы үшін қолайлы кезең.

6 жастағы баланың дамуын 6 аспект арқылы қарастыру

6 жасар баланың оқу жетістігі мектепке дейінгі кезеңдегі психологиялық дайындық деңгейімен тығыз байланысты. Баланың қоршаған ортамен үйлесімді байланысын төмендегі аспектілер бойынша кешенді түрде қарастыруға болады:

медициналық аспект
физиологиялық аспект
психологиялық аспект
әлеуметтік аспект
педагогикалық аспект
интеллектуалдық аспект

Ойын арқылы оқыту және тұлғалық-бағдарлық парадигма

6 жастан 1-сыныпқа оқытудың өзіндік ерекшелігі бар: оқу үдерісі көбіне ойын түрінде ұйымдастырылады. Сондықтан сабақта балалардың психологиялық ерекшелігін ескеріп, ойын элементтерін жүйелі түрде көбірек қолдану қажет.

Бұл өзгерістер білім беру парадигмасының пәндік білім беруден тұлғалық-бағдарлық бағытқа көшуімен байланысты. Демек, тұлғалық-бағдарлық білім берудегі негізгі құралдың бірі — оқулық. Оның сапасын, атқаратын қызметін және оқу үдерісіндегі рөлін терең түсіну маңызды.

Оқулықтың мәні мен қызметі

Оқулық — нақты пән бойынша негізгі оқу кітабы; онда пән бағдарламасы толық ашылады.
Оқулық — оқушы мен мұғалімнің бірлескен әрекетінің құралы, яғни білім берудің маңызды тетігі.
Сапалы оқулықты әзірлеуде тұлғалық-бағдарлық ұстаным, нәтижеге бағдарланған шығармашылық қызмет, кіріктіру және пәнаралық байланыс қағидалары ескерілуі тиіс.

Бала бұл кезеңде өзін белсенді танытады, ал рухани және дене күшінің дамуы қатар жүреді. Мұндай даму қолайлы факторлардың әсерімен және мақсатты педагогикалық ықпал арқылы күшейеді. Баланың табиғи мүмкіндіктерін ескеру ғана осы жасқа лайықты мазмұн мен әдістерді дұрыс таңдауға және үйлесімді дамуды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Ойлауды дамыту: меңгерудің өзегі

Оқушылардың білімді меңгеруіндегі басты міндет — ойлау арқылы әрекет етудің тәсілдерін үздіксіз үйрету және ойлау әрекеттерін (талдау, жинақтау, пайымдау және т.б.) меңгерту. Ойлау қалыптаспай тұрып, үйретіліп жатқан білімді толық қабылдау қиын, өйткені білімді меңгеру талдау мен жинақтаусыз мүмкін емес.

Жаңаның ескімен байланысы

К.Д. Ушинский оқу жетістігі жаңа материалдың бұрынғы біліммен байланысына тәуелді екенін атап көрсеткен: жаңа мәлімет ескінің негізінде құрылып, ескі білім жүйелі қайталанған сайын, жаңа ұғымдар берік әрі жеңіл меңгеріледі.

Жаңа материалды меңгертуге дайындық: құрылым және кезеңдер

12 жылдық білім беруде бастауыш сынып оқушыларын жаңа материалды оқып-үйренуге дайындау жұмыстарын талдауда екі мәселе ерекше назарда болады: дайындық тапсырмаларының саны және оқушының дайындық деңгейіне сай тапсырма мазмұны.

Қиын тақырыпты оқытудың 3 кезеңі

Математика мен информатикадағы күрделі тақырыптарды біртіндеп енгізу тәжірибесі негізінде.

1-кезең: Перспективалық дайындық

Тақырып біртіндеп ұғындырылады: тірек ұғымдары енгізіледі, іскерлік жаттығулар орындалады, оқушылардың жауаптары арқылы оқыту басталады.
2-кезең: Оқулықпен жұмыс

Түсініктер нақтыланып, материал жинақталады. Оқушылар жинақтау схемалары арқылы саналы түсінуге бағытталып, мектепте және үйде өз бетінше тапсырмалар орындайды, ойларын схемалармен дәлелдеуге үйренеді. Алдын ала түсіндіру элементтері оқытуды алға оздырып, қабылдауды жеңілдетеді.
3-кезең: Іскерлік дағдыны қалыптастыру

Үнемделген уақытты мақсатты пайдалану арқылы дағды бекітіледі. Бұл тәсіл қателерді үнемі түзетуден гөрі, олардың алдын алуға үйретеді. Әрбір меңгерілген тақырып келесісін игеруге негіз болады.

Мұғалімдердің біліктілігі мен оқушылардың дайындық деңгейінің оқу сапасына ықпалын анықтау мақсатында қала және аудан мектептерінде сауалнамалар жүргізілген. Дидактикалық және әдістемелік әдебиеттерді, мұғалімдердің жауаптарын және пікірлерді талдау нәтижелері жаңа материалды меңгертуге дайындау мәселесі педагогикалық тәжірибеде әлі де толық орнықпағанын көрсетеді. Сондықтан оқытуда үйрету, жетілдіру, жаттықтыру бағыттарына жүйелі назар аудару білім сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Қорытынды құрылым: 12 жылдық модельдің жас ерекшеліктеріне сәйкестігі

4 жылдық бастауыш, 6 жылдық негізгі және 2 жылдық жалпы орта білімді қамтитын құрылым тұлғаның психологиялық жас ерекшеліктеріне сәйкес келеді. Осы модельдің нәтижелілігі оқытудың табиғи логикасын сақтауымен, балаға бағдарланған орта құруымен және танымдық үдерістерді кешенді дамытуымен тікелей байланысты.