Қараша революциясының басталуы
Қазан төңкерісінің жаңғырығы және монархияның күйреуі
1917 жылғы 25 қазанда Петроградта большевиктердің қарулы көтерілісі жеңіске жетті. В.И. Ленин бастаған большевиктер социалистік революция жүзеге асты деп жариялап, пролетариат диктатурасының нысаны ретінде жұмысшы және солдат депутаттарының кеңестерін билікке әкелді. Нәтижесінде үкімет билігі большевиктер партиясының қолына өтіп, Кеңес өкіметі құрылды.
Кеңес өкіметінің алғашқы ірі қадамдары 1917 жылғы 26 қазанда Бүкілресейлік кеңестер съезінде жарияланған екі құжатпен айқындалды: Бітім туралы және Жер туралы декреттер. Бұл құжаттар Ресейдің соғыстан шығуын, шаруаларға жер беруді, ал жұмысшылардың өнеркәсіптегі ықпалын күшейтуді көздеді. Соғыстан қажыған солдаттар елге орала бастады.
Бұл өзгерістер Еуропаға жылдам тарады: бірқатар елдерде Кеңестік Ресейдегідей билік орнатуға ұмтылған революциялық күштер өз үкіметтеріне қарсы күресті күшейтті. Ресейдегі оқиға Германия еңбекшілеріне де ерекше әсер етті.
Революция қарсаңындағы Германия: саяси күштердің қалыптасуы
Қараша революциясы қарсаңында Германияда бірнеше ықпалды саяси ағым айқындалды: Герман социал-демократиялық партиясы (СДПГ), Тәуелсіз социал-демократиялық партиясы (НСДПГ) және НСДПГ-нің сол қанатындағы Спартак одағы.
СДПГ: реформалар және парламенттік республика
СДПГ еңбекші халық арасында кең қолдауға ие болды. 1918 жылғы мамырда партия Қимыл бағдарламасын қабылдап, Германияны буржуазиялық-демократиялық даму жолына түсіруді, парламенттік жүйе орнатуды және монархияға қарсы күрес арқылы республика құруды ұсынды. Партияның өзегі — қоғамдық-саяси өзгерістерді реформа арқылы жүргізу.
НСДПГ: екіұдай бағдар және центристік ұстаным
НСДПГ буржуазиялық реформаларды қолдай отырып, революциялық жолды толық жоққа шығармады. Алайда партияда оңшыл центристік бағыт басым болды. К. Каутский, Г. Гаазе, Р. Гильфердинг секілді жетекшілер большевиктердің пролетариат диктатурасын орнату идеясын қабылдамай, Германияда демократиялық республика құруды мақсат етті. Каутскийдің: «Германияда пролетариат диктатурасын орнату — біздің түпкі мақсатымыз емес», — деген пікірі осы ұстанымды білдірді.
Спартак одағы: революциялық жол және кеңестік билік
Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін Германияда революциялық идеяны тікелей жақтаған күш ретінде Спартак одағы күшейді. Оның жетекшілері — К. Либкнехт пен Р. Люксембург. Олар жұмысшы табын кеңестік билік орнатуға шақырды, қоғамдық өзгерістерді революциялық тәсілмен іске асыруды жақтады және Германияда коммунистік партия құру жолында күрес жүргізді.
1918 жылғы қазанда революциялық топ конференциясы еңбекші халықты қарулы көтеріліске шығуға және буржуазиялық революцияны социалистік революцияға ұластыруға үндеді. Бағдар талаптары арасында тұрмыс деңгейін жақсарту, соғысты тоқтату, кейбір банктерді ұлттықтандыру, жалақыны көтеру секілді әлеуметтік-экономикалық ұрандар болды. Дегенмен спартакшылардың үгіт-насихаты кең халықтық қолдауға толық ие болмады: көпшілік үшін реформалық-парламенттік жол түсініктірек көрінді.
Киль көтерілісі: Қараша революциясының басталуы
Революцияның басталуына түрткі болған шешуші оқиға — Германияның соғыс-теңіз басшылығының Кильдегі флотқа ашық теңізге шығып, соғыс қимылдарын жалғастыру арқылы «жеңіске жету» жөніндегі бұйрығы. Алайда матростар мұндай әрекеттің нәтижесіз екенін түсінді: ағылшын флотына қарсы шығу жеңіліске алып келетін еді.
28 қазан — 4 қараша: оқиғалардың өрбуі
28 қазанда Остзей және Нордзей флоттарының бірқатар кемелері Яде бухтасы маңына шоғырландырыла бастады. 30 қазанда теңізге шығу туралы дабыл бұйрығы берілгенімен, кейбір кемелер якорь көтеруден бас тартты. «Кениг», «Страсбург», «Фридрих Великий», «Тюрингия», «Гелголанд» секілді кемелерде толқу күшейіп, қызыл тулар көтерілді.
Штаб бұл толқуды басу үшін жаппай тұтқындауға кірісті: мыңнан астам матрос қамауға алынды. Бірақ қозғалыс тоқтамады, керісінше тұтқындарды босатуды талап етуге ұласты.
Кильдегі алғашқы талаптар
- Соғысты тоқтату
- Саяси тұтқындарды босату
- Сөз және баспасөз бостандығы
- Кеңестердің құқығын мойындау, офицерлер өкілетін шектеу
Алғашқы бағдарламаларда монархияны жою талабы бірден ашық қойыла қойған жоқ, бірақ үндеулерде бұл ой біртіндеп айтыла бастады.
3 қараша күні Кильде матростар жиналысына порт жұмысшылары мен гарнизон солдаттары қосылды. Бірнеше мың адам түрмеге қарай бет алған бейбіт шеруге полиция оқ атты: сегіз адам қаза тауып, 29 адам жараланды. Осы оқиға матростар мен жұмысшыларға талапты қорғау үшін қарулы күш қажет екенін көрсетті. Бұл күн революцияның басталған күні ретінде қарастырылады.
4 қарашада бүкіл флотты толқу қамтып, жұмысшы және солдат кеңестері бірігіп Жалпы Киль кеңесін құрды. Кильдегі оқиғалар елдің басқа қалаларына тез тарады.
Революцияның елге таралуы: Гамбург, оңтүстік және Бавария
5 қарашада Киль кеңесінің талаптарын қолдаған көпшілік жиналыс Гамбургте өтті. 6 қарашада қаруланған матростар кәсіподақ үйін басып алып, баррикадалар құрды. Кейін 50 мыңға жуық адам қатысқан үлкен жиналыстан соң қақтығыс туып, гарнизонның оқ атуы жұмысшыларды қару-жарақ қоймаларын бұзып, қарулануға итермеледі. Қалада билік жұмысшы және солдат кеңестерінің қолына көшті. Осындай көтерілістер Любек, Шверин, Ганновер, Баден және өзге қалаларда да көрінді.
Революция тек солтүстікте ғана шектелмей, оңтүстікте де кең етек жайды. Кильдегі көтерілістің маңызды жалғасы — Бавариядағы оқиғалар болды.
Мюнхен, 7–8 қараша: монархияның жойылуы және республика жариялануы
1918 жылғы 7 қарашада Мюнхендегі Терезиенвизе алаңындағы үлкен жиналыста жұмысшылар монархияны жоюды және республиканы жариялауды талап етті. Көтерілісшілер казармаларды басып алып, тұтқындарды босатты, сол күні Мюнхен жұмысшы кеңесі құрылды.
Тәуелсіз социал-демократ Курт Эйснер жұмысшылар арасында ықпалды тұлғаға айналды. Ол 8 қарашаға қараған түні Баварияда монархияның жойылғанын және республика орнағанын жариялап, 8 қарашада жаңа үкіметті құрды. Революциялық қозғалыс Аугсбург, Розенхайм, Нюрнберг және басқа қалаларға тарады.
Берлин: шешуші күндер және республиканың жариялануы
Берлиннің «қалып қоюы» жұмысшылардың енжарлығынан болған жоқ. Киль оқиғалары туралы хабар жетісімен-ақ Берлинге әскер енгізіліп, басқа қалалармен байланысқа қатал шектеу қойылды. Дегенмен қаладағы тыныштық сыртқы көрініс қана еді.
1917 жылғы ереуілдер кезінде құрылған «Революциялық старосталар комитеті» сақталып, 1918 жылы оның қатарында Эмиль Барт, Эрнст Деймиг, Рихард Мюллер бастаған ондаған белсенді болды. Қазанның соңында түрмеден шыққан К. Либкнехт те саяси күреске қайта қосылды. Комитет «Жұмысшы кеңесі» деп аталып, көтерілісті жеделдету мәселесін талқылады.
8 қарашада Атқару комитетінің екі мүшесінің тұтқындалғаны белгілі болған соң, ұйымға қауіп күшейді. Сол кеште 9 қараша таңында Берлин жұмысшыларын жаппай ереуілге шығару туралы шешім қабылданды.
9 қараша: көшедегі билік және символдық нүктелер
Таңертең кәсіпорындарда үндеулер тарады, жұмысшылар жұмыс орындарын тастап, көшеге шықты. Жұмысшылар мен солдаттар полиция ғимаратын алып, 650 тұтқынды босатты. Почта, телеграф, комендатуралар айтарлықтай қарсылықсыз қолға өтті. Ратушаға, рейхстагқа, Бранденбург қақпаларына қызыл тулар ілінді.
Осы кезде Макс Баден үкіметі әлі толық құламаған еді. Ақыры кайзер Вильгельм II тақтан бас тартқаны туралы құжат рәсімделіп, Рейхстаг алдына жиналған халыққа Германияда монархия құлағаны және демократиялық республика жарияланғаны хабарланды.
Маңызды сұрақ
Кез келген революциядағы түйінді мәселе — өкімет. Өкімет кімнің қолында болса, ішкі және сыртқы саясаттың бағыты да соның мүддесіне қарай қалыптасады.
Халық өкілдерінің кеңесі: уәде мен шындық
10 қарашада Берлин жұмысшы және солдат кеңестерінің жиналысы өтті. Онда Ф. Эберт сөз сөйлеп, революция табыстарын социал-демократия еңбегі ретінде таныстырып, «социалистік үкімет» құрылатынын жариялады. К. Либкнехт жұмысшылар мен солдаттарды социал-демократтарға соқыр сенімнен сақ болуға шақырып, контрреволюциялық элементтердің араға кіріп кеткенін ескертті.
Соңында Атқару комитеті жаңартылып, Эберт пен Гаазе бастаған үкімет — Халық өкілдерінің кеңесі құрылды. Жұмысшылар мен солдаттардың бір бөлігінің саяси тәжірибесінің төмендігі мен сенгіштігін пайдалана отырып, оңшыл социал-демократтар шешуші тетіктерді өз қолына алды.
12 қарашада Халық өкілдерінің кеңесі өз бағдарламасын жариялады. Ол «таза социалистік сипаттағы революция нәтижесінде құрылған үкіметтің негізгі міндеті социалистік міндетті жүзеге асыру» деген лепірме тұжырыммен басталғанымен, іс жүзінде нақты социалистік талаптарды қамтымады. Осы сәтпен революцияның алғашқы кезеңі аяқталғаны айтылады.
Қараша революциясының кезеңдері
Германиядағы Қараша революциясын кезеңдерге бөлу кеңестік тарихнамада жиі талқыланды. Зерттеушілер арасында Я. С. Драбкин ұсынған үш кезеңдік жүйе кең қолдау тапты, өйткені ол революцияның басталуы, тереңдеуі және жеңілу барысындағы сапалық өзгерістерді толық қамтиды.
Үш кезеңдік құрылым
- 1 Бірінші кезең: революцияның басталуынан бастап 1918 жылғы қарашаның ортасына дейін, Халық өкілдерінің кеңесі құрылған уақытқа дейінгі оқиғалар.
- 2 Екінші кезең: 1918 жылғы қарашаның ортасынан 1918 жылдың аяғына дейін — революцияның салыстырмалы түрде бейбіт даму кезеңі; революция мен контрреволюция күштерінің арасалмағы шамалас болды.
- 3 Үшінші кезең: 1919 жылғы қаңтар–мамыр — контрреволюциялық күштердің шабуылы күшейіп, революция социалистік тереңдеуге өтпей, буржуазиялық-демократиялық шекте тоқтады.
Екі бағыттың қақтығысы: Кеңестер ме, әлде Ұлттық жиналыс па?
Монархия құлап, республика жарияланғаннан кейін революцияның әрі қарайғы дамуы екі бағытта жүруі мүмкін еді. Біріншісі — революцияның тереңдеп, буржуазиялық-демократиялық кезеңнен социалистік кезеңге өтуі. Бұл бағыттың негізгі тірегі — НСДПГ құрамындағы солшыл қанат, яғни Спартак тобы.
Р. Люксембург 1918 жылғы 18 қарашадағы «Бастау» мақаласында келесі қадамдарды ұсынды: жергілікті кеңестерді дамыту және қайта сайлау; жұмысшылар мен солдаттардың жалпыгермандық парламентін шақыру; революцияны қорғау үшін пролетарлық Қызыл гвардия құру; ескі монархиялық мемлекеттік мекемелерді тарату; халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету шарасы ретінде помещик иеліктерін тәркілеу; революцияның социалистік және интернационалистік міндеттерін нақтылау үшін дүниежүзі жұмысшылары конгресін шақыру.
Екінші бағыт — революцияның тереңдеуіне жол бермеу, жұмысшы табының бытыраңқылығын күшейту және қозғалысты тоқтату. Бұл бағытты қолдаған күштер — оңшыл социал-демократтар. Олардың негізгі ұраны: «Ұлттық жиналыс шақыру».
Контрреволюциялық қысым және жауап реакциясы
Халық өкілдерінің кеңесі елдегі ресми өкіметке айналды. Оның жетекшілері Эберт пен Шейдеман қарашаның соңында Берлинге соғыстан қайтқан 9 дивизияның енгізілуіне рұқсат берді. Бұл бөлімдер 6 желтоқсанда Берлинде революцияға қарсы бүлік шығарып, шерушілерге оқ атып, 14 адам қаза тапты. Сол күні Берлин кеңесінің Атқару комитеті орналасқан ғимарат басып алынып, мүшелері тұтқындалды, сондай-ақ «Die Rote Fahne» газетінің редакциясы да қысымға ұшырады.
Матростар мен спартакшылар, оларға қосылған жұмысшылар ұйымдасып, бүлікшіл бөлімшелерді таратып, бұл әрекеттің жолын кесті. 8 желтоқсанда спартакшылардың ұйымдастыруымен 150 мың адам қатысқан қарулы шеру өтіп, Эберт, Шейдеман, Вельстің үкіметтен кетуі талап етілді. Осындай толқулар басқа қалаларда да көрініс тапты.
Кеңестердің Бүкілгермандық съезі және шешімнің бұрылыс нүктесі
Жұмысшылар белсенділігінің артуы социал-демократ жетекшілерін Кеңестердің бүкілгермандық съезін шақыруға мәжбүр етті. Делегаттар құрамында социал-демократтар басым болды: СДПГ — 288, тәуелсіздер — 87 (оның ішінде шамамен 10-ы спартакшылар), буржуазиялық партиялар — 25, солдат делегаттары — 27.
1918 жылғы 16–21 желтоқсан аралығында өткен съездің ашылуына орай 250 мыңға жуық адам қатысқан шеру өтті. Онда Эберт үкіметінің отставкасы, өкіметтің толықтай Кеңестерге берілуі және Германияның социалистік республика болып жариялануы талап етілді. В. Пик бастаған делегация бұл талаптарды съезге ұсынғанымен, съезд оларды талқылаудан бас тартты.
«Ұлттық жиналыс па, әлде кеңестік жүйе ме?» деген мәселе бойынша социал-демократ Макс Коэн кеңестерді ел басқаруға қабілетсіз деп сипаттап, Ұлттық жиналысты таңдауды ұсынды. Нәтижесінде 1919 жылғы 19 қаңтарға Ұлттық жиналыс сайлауы белгіленіп, революцияның негізгі түйіні осы бағытта шешілді. Осыдан кейін үкімет құрамынан тәуелсіздер шықты.
Коммунистік партияның құрылуы және қуғынның күшеюі
29 желтоқсанда Берлинде солшыл топтардың жабық конференциясы өтіп, дербес партия құру мәселесі қаралды. Бұл уақытта «Спартак одағы» Германияның көптеген өңірлерінде ұйымдық байланыстар орнатқан еді. Конференция көпшілік дауыспен Германия Коммунистік партиясын құру туралы шешім қабылдады.
1918 жылғы желтоқсанның соңында Берлинде Германия Коммунистік партиясының құрылтай съезі өтіп, оған 46 жергілікті ұйымнан 83 өкіл қатысты. Съезде К. Либкнехт тәуелсіздер құрамында қалу контрреволюциямен ымыраласуға әкелетінін айтып, бөлінудің қажеттігін негіздеді. Орталық комитетке К. Либкнехт, Р. Люксембург, В. Пик және басқа қайраткерлер сайланды. Бағдарламада біртұтас Германия социалистік мемлекетін құру, жұмысшы және солдат кеңестерінің бірлігі, азаматтардың тең құқығы секілді міндеттер қойылды.
Революциялық қозғалыстың күшеюінен қауіптенген үкімет коммунистік партия басшыларын қудалауды үдетті. 1919 жылғы қаңтарда олар қарсы әрекеттерін іске асыру үшін қолайлы сәт туды деп есептеді. Соның бір жоспары — 11 қарашада Берлин Атқару комитеті тағайындаған, жұмысшылар арасында беделі бар солшыл тәуелсіз Эйхгорнды Берлин полициясы басшылығынан алу еді. Үкімет бұл қадам пролетариат наразылығын күшейтіп, ереуілге ұласатынын түсінді.