Данышпандық қасиет - адамның жалпы және арнаулы қабілеттерінің жинақталып, ерекше нәтижелерге қол жеткізуі
Қабілет ұғымы және оның қалыптасуы
Адамның қоршаған орта ерекшеліктеріне икемделуі, білім мен іскерлікті меңгеруі оның қабілетіне тікелей байланысты. Қабілет — адамның білімді, іскерлікті және дағдыны тез әрі сапалы меңгеруіне мүмкіндік беретін даралық-психологиялық қасиет.
Жаңа туған баланың қоршаған ортаны тануға, өзін-өзі танып білуге қатысты алғашқы нышандары генотипінде болады. Алайда бұл нышандардың қабілетке айналуы үшін бала адамдар арасында өсіп, күнделікті өмірде қарым-қатынас жасап, ортада өзін еркін сезінуге мүмкіндік алуы қажет.
Мектептегі оқу-тәрбие үдерісі, әсіресе бастауыш сынып кезеңі, баланың білімін тереңдетіп, икемі мен дағдысын жүйелі түрде қалыптастыру арқылы қабілеттердің айқындалуына және дамуына ықпал етеді. Қазіргі мектептегі дамыта оқыту баланың танымдық үдерістерін жетілдіріп, әртүрлі іс-әрекет түрлеріне қабілеттіліктің қалыптасуына жағдай жасайды.
Зерттеушілер мен ғылыми көзқарастар
Оқу барысында танымдық қабілетті дамыту мәселесін И.Г. Песталоцци, К.Д. Ушинский, Д.Б. Занков, М.И. Махмутов, Б. Тұрғынбаева, К. Бозжанова және басқа да ғалымдар жан-жақты зерттеген. Ал Б.М. Теплов қабілеттің табиғаты мен оны қалыптастыру жолдарын арнайы қарастырған.
Қабілетті дамытатын негізгі факторлар
Білім, икемділік және дағды
Қабілеттің ойдағыдай дамуы қажетті білім жүйесіне, икемділік пен дағдының қалыптасуына тәуелді. Мысалы, техникалық қабілетті дамыту үшін техникалық конструкциялардың құрылысын жақсы білу және оны тәжірибеде қолдана алу маңызды. Білім тереңдеп, икем артып, дағды көбейген сайын қабілет те тұрақты дамып отырады.
Жаттығу және жүйелі әрекет
Қабілет көбіне әрекет үстінде ашылады. Оқушының мүмкіндігі жоғары бола тұра, оқу ісіне жеткілікті күш салмаса, нәтижесі төмен көрінуі мүмкін. Мұндай жағдайда мәселе қабілетсіздік емес, қабілетті көрсетуге жағдайдың, талаптың немесе дағды қалыптастырудың жеткіліксіздігі болуы ықтимал.
Педагогикалық байқағыштық
Оқу-тәрбие үдерісінде «қабілет», «білім», «дағды», «ептілік» ұғымдарын дәл түсінбеу мұғалімді педагогикалық қателерге әкелуі мүмкін. Қабілетті баланы дұрыс танып, оның әлеуетін ашуға бағытталған тапсырмалар мен қолдау көрсету — маңызды шарт.
Мінез-құлық сапалары
Жетістікке жету үшін қабілетпен қатар еңбексүйгіштік, табандылық, батылдық сияқты сапалар қажет. Кейде жоғары қабілет те жүйелі еңбек пен дұрыс өзін-өзі басқару болмаса, күткен нәтижеге жеткізбейді.
Түйін
Қабілет — дайын күйінде біржола берілетін қасиет емес; ол білім, дағды, тәжірибе және мақсатты әрекет арқылы айқындалып, дамиды.
Қабілетті дұрыс бағалау: мысал және сабақ
Қабілетті бағалауда тек қазіргі дағды деңгейіне сүйену қате қорытындыға әкелуі мүмкін. Бұған сурет академиясына түскен Суриковтың жағдайы мысал: оның арнаулы қабілеті ерте байқалғанымен, сурет салуға қажетті білімі мен дағдысы жеткіліксіз болғандықтан, алғашқыда қабылданбаған. Кейін ол қысқа мерзім ішінде қажетті білім мен дағдыны меңгеріп, оқуына жол ашады.
Бұл мысал мұғалімдер мен бағалаушыларға екі маңызды ойды көрсетеді: біріншіден, қабілет дағдыны тез меңгеруге жағдай жасайды; екіншіден, баланың мүмкіндігін дәл байқау және соған сай қолдау көрсету қажет.
Қабілет түрлері: жалпы, арнаулы және практикалық
Жалпы қабілет
Жалпы қабілет — көп адамға тән, ақыл-ой әрекетінде көрінетін қасиеттер жиынтығы. Оған ақылдың орамдылығы мен сыншылдығы, материалды тез есте сақтау, зейінділік пен бақылағыштық, зеректік пен тапқырлық сияқты ерекшеліктер жатады.
Арнаулы қабілет
Арнаулы қабілет — белгілі бір іс-әрекет саласында айқын көрініп, сол істің жоғары нәтижемен орындалуына мүмкіндік беретін қасиет. Бұған суретші, музыкант, актер, спортшы, математик-ғалым, ақын-жазушы қабілеттері жатады.
Практикалық қабілет
Кейбір зерттеушілер қабілеттің үшінші түрі ретінде практикалық қабілетті бөліп көрсетеді. Бұл қатарға ұйымдастырушылық, педагогикалық, конструктивті-техникалық қабілеттер кіреді. Мұндай қабілеттер әрекетті ұйымдастыру, басқару, үйрету және нақты шешім табу арқылы байқалады.
Қабілетті бағалаудың қағидасы
Адамды белгілі бір іске қабілетті немесе қабілетсіз деп айту үшін оның нақты әрекет нәтижесін, орындау тәсілін және даму динамикасын ескеру қажет. Нәтиже сапасы адамдарда әртүрлі болуы — қабілет айырмашылығының бір көрінісі.
Қызығушылық, бейімділік және табыс
Қызығушылық
Қызығушылық — объектіні жан-жақты танып білуге ұмтылудан туындайды. Ол әрекетке ішкі түрткі беріп, таным белсенділігін күшейтеді.
Бейімділік
Бейімділік — нақты іс-әрекетті орындауға талпыныс, сол әрекетке табиғи жақындық. Қызығушылық болғанымен, бейімділік әрдайым қатар жүрмеуі мүмкін.
Үйлесім
Қабілеті бар адамдарда қызығушылық пен бейімділік көбіне бір-бірімен үйлесіп, бір бағытта тоғысады. Дегенмен бұл үйлесімге орта, талап және тәжірибе әсер етеді.
Маңызды ескерту
Қабілетті «аз» немесе «көп» деп тек сан жағынан өлшеу әрдайым тиімді емес: кей жағдайда қабілет бастапқыда байқалмай, есейген кезеңде ашылуы мүмкін.
Қабілет деңгейлері: репродуктивтік және шығармашылық
Қабілеттердің дамып қалыптасуы әртүрлі деңгейде жүреді. Алғашқы деңгей репродуктивтік деп аталады: бұл кезеңде адам білімді меңгеріп, әрекетті талап етілген дәрежеде орындауға икемділік танытады.
Екінші деңгей — шығармашылық қабілет: адам жаңа өнім, тың шешім немесе жаңа сапа тудыра алу мүмкіндігін көрсетеді. Бұл деңгейде білім мен дағды тек құрал ғана болып, нәтижеге жаңашылдық сипат береді.
Нышан, жүйке жүйесі және даралық ерекшелік
Қабілеттердің дамуын түсіндіруде нышан ұғымы маңызды орын алады. К. Маркс адамның табиғи күштері мен өмір қуаты нышан және қабілет түрінде көрінеді деп атап өткен. Әр адамның әрекетті орындау тәсілі оның таным үдерістерінің даму ерекшеліктеріне, жүйке жүйесі талдағыштарының жұмысына, сезім мүшелерінің қабылдау жылдамдығына, сондай-ақ жеке даралық қасиеттеріне байланысты.
Қабілеттілік — адамның өзіндік даралық ерекшелігін сипаттайды, яғни бір адамның екінші адамнан айырмашылығын көрсетеді. Дегенмен сыртқы ерекшелік (мысалы, ұзын саусақ, бойшаңдық) қабілеттің өзі емес, белгілі бір әрекетте табысқа жетуге көмектесетін алғышарт болуы мүмкін.
Музыкадағы маңызды белгі
Музыка саласында әуенді есту және ырғақты сезіну, оларды ажырата білу — қабілеттің аса қажетті құрамдас белгілері.
Спорттағы маңызды белгі
Қимыл-әрекет реакциясының жылдамдығы жоғары болған сайын спортпен шұғылдануда оның әсері мен пайдасы арта түседі.
Талант, дарындылық және данышпандық
Дарындылық
Дарындылық — адамның белгілі бір іске айрықша қабілеттілігі және өмірдің белгілі бір саласында өзін ерекше қырынан көрсетуі. Қазақ даласында Ақан сері, Біржан сал, Әсет, Мади сияқты өнер иелерінің есімдері халық жадында сақталуы — дарынның қоғамдық танылуына дәлел.
Талант
Талант — адамның нақты бір істі жоғары нәтижемен орындауына мүмкіндік беретін қабілеттер мен жағымды қасиеттердің өзара үйлесуі. Талантты адам әдетте бір бағытта тұрақты еңбек етіп, елеулі жетістіктерге жетеді.
Данышпандық
Данышпандық — адамның ақыл-ойы мен іс-әрекетінің ең жоғары деңгейге көтерілуі, жалпы және арнаулы қабілеттердің жинақталып, қоғам дамуына ықпал ететін ерекше нәтижелерге жеткізуі. Мұндай тұлғалар мәдени-рухани, саяси-экономикалық салалардың өркендеуіне әсер етіп, тарихи дамуда өшпес із қалдырады. Оларға Аристотель, Платон, Әбу Насыр әл-Фараби, сондай-ақ қазақ тарихындағы Абылай хан, Төле би, Әйтеке би, Абай сияқты біртуар тұлғаларды жатқызуға болады.
Психологиядағы зерттеулер және сигнал жүйелері
Психология ғылымында соңғы 1–1,5 ғасыр ішінде қабілеттің даму деңгейі мен оның қалыптасу тәжірибесі зерттеулер арқылы нақтылана түсті. Адам қабілеттерінің әркелкі болуы сигнал жүйелерінің ерекшеліктерімен де байланысты.
И.П. Павлов жүйке қызметінің типтерін сипаттай отырып, бірінші сигнал жүйесінің жұмысы басым адамдарды «өнерлі тип», ал екінші сигнал жүйесінің жұмысы басым адамдарды «ойшыл тип» деп атауды ұсынған. Ол сигнал жүйелерінің арақатынасы тәрбиемен байланысты өзгеріп отыратынын да көрсеткен.
Л.В. Лурияның зерттеулері адамның қабілеті оқу және ойын барысындағы іс-әрекетпен тығыз байланысты екенін дәлелдеп, қабілетті дамытудың негізгі шарты — белсенді әрекет екенін нақтылай түседі.
Қорытынды
Қабілет — адамның даралық психологиялық қасиеті. Ол нышанға сүйеніп пайда болғанымен, нақты өмірлік ортада, оқу мен еңбекте, қарым-қатынас пен тәжірибеде қалыптасып, жетіледі. Қабілетті дамыту үшін білім мен дағдыны жүйелі меңгеру, қызығушылық пен бейімділікті қолдау, мінез-құлық сапаларын тәрбиелеу және әр баланың мүмкіндігін дер кезінде байқап, дұрыс бағыт беру шешуші мәнге ие.