Ағымдағы шот ашылған банк мекемесі

Ақшалай қаражат және оның қозғалысы

Ақшалай қаражат деп кассадағы қолма-қол ақшаны және банктегі шоттардағы ақшаны айтады. Ақшалай қаражаттың қозғалысы олардың операциялық, инвестициялық және қаржылық қызмет нәтижесінде түсуі мен жұмсалуын қамтиды.

Кассадағы ақшаны сақтау, жұмсау және есепке алу тәртібі ұйымның есеп саясатына сәйкес бекітілетін кассалық операцияларды жүргізу қағидаларымен реттеледі. Касса — бұл ақшаның сақталуын қамтамасыз ететін арнайы жабдықталған бөлме.

Кассалық операцияларды құжаттық рәсімдеу

Кірістік кассалық ордер (ККО, ф. № КО-1)

Қолма-қол ақша қабылданғаннан кейін операция кірістік кассалық ордермен (ККО) рәсімделеді. ККО-ны бухгалтерия қызметкері бір дана етіп толтырады. Құжатқа бас бухгалтер (немесе уәкілетті тұлға) және кассир қол қояды, кассир мөрімен куәландырылады, кірістік және шығыстық кассалық құжаттарды тіркеу журналында тіркеледі. ККО-ның түбіртегі ақша тапсырушыға беріледі, ал ордердің өзі кассада қалады.

Шығыс кассалық ордер (ШКО, ф. № КО-2) және өзге құжаттар

Қолма-қол ақша беруге байланысты операциялар шығыс кассалық ордермен (ШКО) немесе өзге құжаттармен (төлем тізімдемесі, ақша беру туралы өтініш) рәсімделеді. Кей жағдайларда операциялар фискалдық коды бар бақылау-кассалық аппарат арқылы жүргізіледі.

ШКО-ны бухгалтерия қызметкері бір дана етіп толтырады. Оған бас бухгалтер және ұйым басшысы (немесе уәкілетті тұлға) қол қояды, құжат журналда тіркеледі. Ақша беру туралы құжаттарда басшы мен бас бухгалтердің қолы міндетті. Құжаттарда түзетулер мен өшіру іздері болмауы тиіс.

Тіркеу және рәсімдеу талаптары

ККО мен ШКО-де құжатты жасау негізі көрсетіліп, тіркелетін құжаттар тізімі беріледі.
Кассалық ордерлер кассаға тапсырылғанға дейін бухгалтерияда КО-3 нысаны бойынша тіркеу журналында тіркеледі.
Ордерлер бойынша ақша қабылдау және беру құжат толтырылған күні ғана жүзеге асырылады.

Кассирдің құжаттарды қабылдау кезіндегі тексеруі

Құжаттарда бас бухгалтердің қолы бар-жоғын және қолдың шынайылығын (ал ШКО-да ұйым басшысының қолын да) тексеру.
Құжаттардың дұрыс рәсімделуін тексеру.
Құжаттарда көрсетілген тіркемелердің толықтығын тексеру.

Талаптардың кемінде бірі орындалмаса, кассир құжаттарды бухгалтерияға қайтаруға міндетті.

Кассалық кітап және күндік қорытынды

Кассир түсу және жұмсау бойынша барлық операцияларды бір жылға ашылатын кассалық кітапқа (ф. № КО-4) жазады. Кітаптың барлық парақтары нөмірленіп, жіппен қайымдалуы керек, ал парақтардың жалпы саны соңғы бетте көрсетіледі. Кітап мөрмен бекітіліп, ұйым басшысы мен бас бухгалтер қол қояды.

Екі данада жүргізу

Кассалық кітап жазбалары көшірме арқылы екі дана болып жүргізіледі. Жазба басталар алдында күн басындағы ақша қалдығы көрсетіледі.

Күн соңындағы есеп

Жұмыс күні соңында кассир күндік операциялардың қорытындысын шығарып, күн соңындағы қалдықты анықтайды. Екінші данасы жыртылып алынып, кассирдің есебі ретінде бастапқы құжаттармен (ККО, ШКО) бірге бухгалтерияға тапсырылады.

Кассалық операциялардың бухгалтерлік есебі

Кассалық операциялардың синтетикалық есебі 45 «Кассадағы қолма-қол ақша» бөлімшесінде жүргізіледі. Бұл бөлімше құрамына: 1001 «Кассадағы қолма-қол ақша» және 1005 «Кассадағы қолма-қол шетелдік валюта» шоттары кіреді. Жазбалардың негізі — кассалық есептер (кассалық кітаптың жыртылған парақтары) және ККО/ШКО құжаттары.

Осы шоттардың дебеті бойынша кассаға түскен ақша, ал кредиті бойынша кассадан шыққан ақша көрсетіледі.

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу және банк шоттары

Шот түрлері

Ағымдық және жинақ шоттар — жеке және заңды тұлғалардың, сондай-ақ олардың бөлімшелерінің банктік шоттары.
Корреспонденттік шоттар — банктік операциялардың жекелеген түрлерін орындайтын банктер мен ұйымдардың шоттары.

Банктің міндеттемелері

Ағымдағы немесе корреспонденттік шот ашылған кезде банк клиент пайдасына түскен ақшаны қабылдауға, клиенттің өзіне немесе үшінші тұлғаларға ақша аудару жөніндегі өкімдерін орындауға және банктік шот шартында көзделген өзге қызметтерді көрсетуге міндеттенеді (ҚР АК 747-бап).

Банктік шот ашуға ұсынылатын құжаттар (резидент заңды тұлғалар үшін)

Қол үлгілері (басшы, бас бухгалтер) бар құжат және нотариалды куәландырылған мөр бедерлемесі (екі дана).
Клиенттің салықтық есепке қойылғанын растайтын салық органының құжаты (түпнұсқа).
Мемлекеттік тіркеуден өткенін растайтын уәкілетті орган берген құжат көшірмесі (белгіленген нысанда).
Филиалдар мен өкілдіктер үшін — филиал/өкілдік басшысына берілген сенімхаттың көшірмесі.
Жарғының нотариалды куәландырылған көшірмесі немесе үлгі жарғы негізінде қызмет ететінін растайтын құжат.
Банктің белгіленген нысанындағы өтініш.

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың негізгі формалары

Төлем тапсырмасы.
Чек.
Вексель.
Төлемдік талап-тапсырма.

Аккредитив.
Инкассолық өкім (оның ішінде салық және кеден органдарының өкімдері).
Ұлттық банктің құқықтық-нормативтік актілерімен белгіленген өзге құжаттар.

Төлеуші мен алушы арасындағы есеп айырысу формалары шартпен немесе келісіммен айқындалады.

Банк шоттарындағы ақша қаражатын есепке алу

Банктік шоттардағы ақша қаражатын есепке алу үшін субъектінің шоттар жоспарының 4-бөлігі қолданылады. Ағымдағы шоттағы операцияларды көрсету үшін 1007 «Ағымдық, корреспонденттік шоттардағы ұлттық валютадағы ақша» шоты пайдаланылады: дебет бойынша — түсім, кредит бойынша — шығыс көрсетіледі.

1007 шотының кредиті бойынша мәліметтер №2 журнал-ордерге қосымша №2 тізімдемеде жинақталады; онда 1007 шотының дебетіне жатқызылған барлық сомалар есептеледі.

Ақша қозғалысы циклі бойынша функционалдық аудит

Аудитор төлемдер мен ақша қозғалысы циклін функционалдық аудиттеу барысында касса-банк операцияларының ұйымдастырылуын, жауапкершілік айқындылығын және бақылау рәсімдерінің тиімділігін бағалайды.

Аудитор анықтайтын негізгі мәселелер

Касса-банк операцияларын орындайтын қызметкерлердің сандық және сапалық құрамы.
Құжаттарды жасау және өңдеу үшін нормативтік-әдістемелік қамтамасыз етудің бар-жоғы.
Осы учаске қызметкерлерінің кімге есеп беретіні.
Касса-банк және өзге ақшалай операциялардың дұрыстығын кім, қашан және қалай тексеретіні.
Кассаны кенеттен түгендеуді жүйелі жүргізетін тұрақты комиссияны тағайындау туралы бұйрықтың бар-жоғы және оның орындалуы.
Кенеттен тексеру актілерінің болуы және мазмұны.
Аналитикалық және синтетикалық есептің, ішкі бақылаудың және жедел қолдаудың ұйымдастырылуы.

Бұрмалаулар мен теріс пайдаланулардың алдын алу

Үнемі салыстыру

Банк шоты бойынша жазбаларды көшірмелерге тіркелген негіздемелік құжаттармен тұрақты түрде салыстыру.

Қарама-қарсы тексеру

Жабдықтаушылармен құжаттарды қарама-қарсы тексеріп, рәсімдеу тәртібіне қойылатын талаптарды күшейту.

Жүйелі қайта тексеру

Дебиторлармен, кредиторлармен, қызметкерлермен және өзге контрагенттермен есеп айырысуларды жүйелі түрде қайта тексеру.

Кассалық операцияларды тексеру (аудит)

Кассадағы ақша 45 бөлімшенің «Кассадағы қолда бар ақшалар» шоттарында ескерілуі тиіс: ұлттық валюта бойынша және шетелдік валюта бойынша. Дебетте — кассаға түскен ақша, кредитте — кассадан шыққан ақша көрсетіледі. Жазбалар кірістік және шығыстық кассалық ордерлер негізінде жасалады.

Тәуекелдер және жиі кездесетін бұзушылықтар

Жалған құжатсыз тікелей ұрлау кассаны түгендеу арқылы анықталады.
Кем шығу тек бұзып кіру салдары емес, кейде ақшаны уақытша заңсыз қарызға алып пайдаланумен байланысты болуы мүмкін.
Бұрмалаулар көбіне кассирді дұрыс таңдамаудан, кассаны жүйелі тексермеуден және ішкі бақылаудың әлсіздігінен туындайды.
Есеп айырысу шотынан алынған ақшаны кассаға кіріске алмау жағдайлары жиі кездеседі.

Банктен алынған ақшаны кіріске алуды тексеру

Аудитор чек бойынша банктен алынған ақшаның кассаға толық әрі уақытылы кірістелуін чек түбіртектеріндегі сомаларды, банк көшірмелерін және кірістік кассалық ордерлерді өзара салыстыру арқылы тексереді. Егер банк көшірмелерінде түзету немесе өшіру іздері байқалса, банктен қосымша көшірмелер алынып, кәсіпорын бухгалтериясындағы жазбалармен салыстырылады.

Кассалық тәртіп пен құжат айналымын бағалау

Кірістік және шығыстық ордерлерді тіркеу журналы белгіленген тәртіппен жүргізіле ме және барлық құжаттар тіркелген бе.
Кассалық ордерлерде қалып кеткен нөмірлердің жоқтығы.
Кассалық кітаптың нөмірленуі, жіппен қайымдалуы, мөрленуі және басшы мен бас бухгалтер қолымен куәландырылуы.
Кассирдің күн соңында жиынтықты шығарып, келесі күнге қалдықты дұрыс көрсетуі.

Банктік операцияларды тексеру (аудит)

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес кәсіпорындар ақша қаражатын қызмет көрсететін банк мекемелерінде сақтауға міндетті. Банкпен есеп айырысу ағымдағы (есептік), корреспонденттік және жинақ шоттар арқылы жүргізіледі, сондай-ақ қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді несиелерді алу, өтеу және қайта рәсімдеу операцияларын қамтуы мүмкін. Кәсіпорындар арасындағы есеп айырысулар банктер арқылы, негізінен, қолма-қол ақшасыз нысанда жүзеге асырылады.

Ағымдағы шот операциялары аудитінде назар аударатын жайттар

Ағымдағы шот ашылған банк мекемесінің деректері.
Банк көшірмелеріндегі сомалардың тіркелген бастапқы құжаттардағы сомаларға сәйкестігі.
Көшірмелерге тіркелген құжаттарда банк мөртаңбасының болуы; қажет болған жағдайда банкте қарама-қарсы тексеру (немесе сұрау салу) жүргізу.
Банкке тапсырылған қолма-қол ақшаның және өзге ақша қаражаттарының кәсіпорын шоттарына дұрыс әрі толық есепке алынуы.
Пошта бөлімшесі арқылы аударымдардың (депозитке салынған еңбекақы, алименттер және т.б.) негізділігі және алушылардың мекенжай деректерінің дұрыстығы.
Теңгені конвертациялауға байланысты операцияларды есепте көрсетудің дұрыстығы.
Банктік операциялар бойынша бухгалтерлік жазбалардың дұрыстығы және тиісті шоттарда дұрыс көрсетілуі (өндіріс шығындарына есептен шығару операцияларына ерекше көңіл бөлінеді).
Банк көшірмелерінің парақтық нөмірленуі және қалдықтардың сабақтастығы: бір көшірмедегі кезең соңындағы қалдық келесі көшірмедегі кезең басындағы қалдыққа тең болуы тиіс.

Егер банк құжаттарында ескерілмеген түзетулер немесе өшірулер табылса, банк мекемесінде қосымша қарама-қарсы тексеру жүргізіледі.

Жолдағы ақша (1004) және дәлелдеу құжаттары

Аудитор банк кассасына, жинақ кассасына немесе пошта бөлімшесіне салынған, бірақ белгіленуі бойынша шотқа әлі есептелмеген сомалардың қозғалысын да талдауы тиіс. 1004 «Жолдағы ақша» шоты бойынша есепке алудың негіздемелері ретінде банк немесе пошта түбіртектері, банк инкассаторларына тапсыруға арналған ілеспе тізімдемелердің көшірмелері қолданылады.