Дербес мүліктік жауапкершілігі
Заңды тұлға ұғымы
Заңды тұлға — адамдардың кез келген жиынтығы емес, ұйымдық бірлікке ие, мақсаттары мен міндеттері айқындалған, құқықтары мен жауапкершілігі белгіленген, жарғысы немесе құрылтай құжаттары арқылы рәсімделетін ұйым.
Азаматтық кодекстегі анықтама (33-бап)
Меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығындағы оқшауланған мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асыра алатын ұйым заңды тұлға деп танылады.
- Заңды тұлғаның дербес балансы немесе сметасы болуы тиіс.
- Өз атауы жазылған мөрі болады.
Заңды тұлғаның негізгі белгілері
Азаматтық құқық ғылымында заңды тұлға төмендегі белгілер арқылы айқындалады.
1) Ұйымдасқандық бірлік
Ұйымдасқандық бірлік заңды тұлғаның ішкі құрылымынан көрінеді және оның қызмет аясы мен басқару тәртібін айқындайды. Әдетте ұйым өз қызметін, егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, жарғы немесе құрылтай шарты негізінде жүзеге асырады.
2) Мүліктік оқшаулық
Мүліктік оқшаулық — заңды тұлғаның экономикалық-құқықтық белгісі. Ол ұйымның мүлікке заттық құқықпен иелік етуін білдіреді: меншік құқығы, шаруашылық жүргізу құқығы немесе жедел (оралымды) басқару құқығы.
Коммерциялық ұйымдарда оқшауланған мүлікті дербес баланс, ал мекемелерде смета айқындайды.
3) Дербес мүліктік жауапкершілік
Бұл — заңды тұлғаның өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлікпен жауап беруі. Бұл жалпы ереже болып саналады.
Ерекше жағдайлар (АК 44-бап)
Меншік иесі қаржыландыратын мекемелер мен қазыналық кәсіпорындар өз міндеттемелері бойынша, әдетте, өз билігіндегі ақшалай қаражатпен жауап береді. Қаражат жеткіліксіз болған жағдайда олардың міндеттемелері бойынша құрылтайшы қосымша жауапты болуы мүмкін.
Заң актілерімен көзделетін қосымша жауапкершілік мысалдары
- Толық және сенім серіктестіктері қатысушыларының серіктестік міндеттемелері бойынша жауапкершілігі (АК 63-бап 1-т., 72-бап 1-т.).
- Өндірістік кооператив міндеттемелері бойынша кооператив мүшелерінің жауапкершілігі (АК 96-бап 3-т.).
- Егер банкроттық құрылтайшының әрекетінен туындаса, құрылтайшының жауапкершілігі (АК 44-бап 3-т.).
- Еншілес ұйым мәмілелері бойынша негізгі ұйымның және өзге де жағдайлардағы жауапкершілік (АК 94-бап 2-б., АК 77-бап 1-т. 2-б.).
4) Азаматтық айналымға өз атынан қатысу
Бұл — заңды тұлғаның процессуалдық-құқықтық белгісі. Ол ұйымға сотта талапкер және жауапкер болуға, өз атынан шарт жасасуға, сондай-ақ біржақты мәмілелер жасауға мүмкіндік береді.
Заңды тұлға туралы негізгі ілімдер
Азаматтық құқықта заңды тұлға заңмен танылған дербес субъект ретінде күрделі құрылым саналады. Оның мәні, қоғамдағы орны және қандай мүдделерді білдіретіні туралы теорияда әртүрлі көзқарастар қалыптасқан.
Мемлекеттік ілім (С.И. Аскназий)
Бұл көзқарас бойынша мемлекеттік заңды тұлғаның артында мемлекет өзі тұрады және шаруашылық қызметтің нақты саласында басқаруды өзі жүзеге асырады.
Әдебиетте бұл теорияға «онда мемлекет өзімен-өзі құқықтық қатынаста болуы керек қой» деген уәж арқылы сын айтылады.
Ұжым ілімі (А.В. Венедиктов)
Бұл ілім бойынша мемлекеттік заңды тұлғаның артында екі ұжым тұрады: біріншісі — мемлекет атынан әрекет ететін бүкіл халық; екіншісі — нақты заңды тұлғаның жұмысшылары мен қызметкерлері ұжымы.
Әлеуметтік ақиқат теориясы (Д.М. Генкин)
Бұл теория тауар айналымы қатынастарының тарихи-экономикалық заңдылықтарына сүйене отырып, заңды тұлға институты азаматтық құқықпен жанама түрде және қоғамдық қажеттілікке сәйкес реттелетінін түсіндіреді.
Директор ілімі (Ю.К. Толстой)
Бұл көзқарас бойынша мемлекеттік заңды тұлғаның еркін білдіруші тұлға — директор; ұйым еркі басқарушының еркі арқылы көрініс табады.
Кең тараған өзге тұжырымдар
- О.А. Красавчиков — әлеуметтік байланыстар ілімі.
- А.А. Пушкин — ұйымдастыру ілімі.
- Е.А. Суханов — мақсатты мүлік туралы тұжырым.
Батыс Еуропа теориялары
Фикция теориясы (К.Ф. Савиньи)
Савиньи бойынша құқық субъектісі болу қасиеті шын мәнінде тек адамға тән. Ал заңды тұлға — заң шығарушы «ойдан құрастырған» абстракциялық субъект; сондықтан заңдық фикция қолданылады.
Органикалық теория (О. Гирке)
Гирке заңды тұлғаны дербес құрылым ретінде қарастырып, оны белгілі бір мағынада адам тұлғасымен салыстыруға болатын «организм» ретінде түсіндіреді.
Қорытынды ой
Заңды тұлға туралы теориялардың әртүрлі болуы — бұл институттың күрделі құқықтық құбылыс екенін көрсетеді. Әртүрлі авторлар заңды тұлға артында кімнің мүддесі тұрғанын, ерік қалай қалыптасатынын және құқықтар мен міндеттердің қалай жүзеге асатынын әр қырынан түсіндіруге ұмтылады.