Коммерциялық есепте жұмыс істейтін кәсіпорындар мен ұйымдар қаржы жоспарларын бұрын кірістер мен шығыстардың балансы түрінде жасайтын
Қаржылық жоспарлаудың негізгі құжаты — қаржы жоспары. Ол шаруашылық жүргізуші субъектілердің, салалардың, аймақтардың және жалпы мемлекеттің ақшалай табыстары (кірістері) мен қорланымдарын қалыптастыру және пайдалану тәртібін жоспар түрінде көрсетеді. Қаржы жоспары ұлттық шаруашылықтың ресурстармен қамтамасыз етілу деңгейін бейнелейді.
Қаржы жоспарларының негізгі жіктелуі
Басқарудың барлық деңгейлерінде жасалатын көптеген қаржы жоспарларын бір жүйеге келтіру үшін олар әртүрлі белгілер бойынша сыныпталады. Экономикалық әдебиетте ең кең тараған бөлу — жиынтық және бастапқы қаржы жоспарлары.
Жиынтық қаржы жоспарлары
Жалпымемлекеттік қаржы ресурстарының қозғалысын негіздейді және қаржы жүйесі іске асыратын қайта бөлу процестерін айқындайды.
Бастапқы қаржы жоспарлары
Нақты субъектінің (кәсіпорын, ұйым, мекеме) ақша қаражатының жеке айналымын, кірістері мен шығыстарын және қаржылық нәтижелерін негіздейді.
Жиынтық қаржы жоспарлары: мазмұны мен түрлері
Жиынтық қаржы жоспарлары нысаны жағынан әрдайым жинақталған болып көрінгенімен, олардың ерекшелігі тек осы белгіден тұрмайды. Олар ең алдымен мазмұнымен, ресурстардың объектісімен және сферасымен, жоспарлау әдістерімен және арналымымен ажыратылады.
Қазіргі жүйедегі жиынтық жоспарлар
Қазіргі кезде жиынтық қаржы жоспарлары жалпымемлекеттік, салалық және аумақтық жоспарларды біріктіреді.
- Жалпымемлекеттік: мемлекеттің жиынтық қаржы балансы, мемлекеттік бюджет, республикалық бюджет, бюджеттен тыс қорлар.
- Салалық: министрліктер мен ведомстволардың кірістері мен шығыстарының баланстары, өндірістік емес салалар шығындарының құрама сметалары және т.б.
- Аумақтық: аймақтардың жиынтық қаржы баланстары, жергілікті бюджеттер, қоғамдық ұйымдардың аумақтық жоспарлары.
Жиынтық қаржы балансы
Жиынтық қаржы балансы — орта мерзімді (әдетте бесжылдық) кезеңге арналған әлеуметтік-экономикалық дамудың жалпымемлекеттік болжамын қаржылық тұрғыдан негіздейтін бағдарлама. Оны әзірлеуге экономика және бюджеттік жоспарлау органы, сондай-ақ Қаржы министрлігі мен Ұлттық банк белсенді қатысады. Аймақтарда есеп-қисаптарды өңірлік органдар жүргізеді.
Кіріс бөлігінің құрамына
- Таза табыс
- Тұтынуға салынатын салықтар (ҚҚС, акциздер, кеден баждары)
- Амортизациялық аударымдар
- Сыртқы сауда операцияларынан түсетін түсімдер
- Салықтар мен алымдар
- Қысқа мерзімді несиелендіру ресурстары және ұзақ мерзімді несиелендіру көздері
Шығыс бөлігінің маңызды көрсеткіштері
- Экономиканы дамыту шығыстары (күрделі жұмсалымдар, айналым қаражаты өсімі, субвенциялар)
- Сыртқы экономикалық операциялар жөніндегі шығыстар
- Әлеуметтік-мәдени шараларға жұмсалатын шығыстар
- Басқару және қорғаныс шығыстары
- Қысқа мерзімді кредит салымдары мен ұзақ мерзімді кредит беру қаражаты өсімі
Осылайша, жиынтық қаржы балансы ұлттық шаруашылықтың қаржы ресурстарын сипаттайтын қаржылық көрсеткіштер жүйесі болып саналады және әлеуметтік-экономикалық даму жоспарындағы материалдық әрі қаржылық үйлесімдердің теңгерімділігін қамтамасыз ететін тетік қызметін атқарады.
Маңызды әдістемелік ерекшелік
Жиынтық баланс ірілендірілген көрсеткіштермен жасалады: мысалы, ондағы таза табыс субъектілер (мекенжайлар) бойынша нақтыланып бөлінбейді. Бұл құжат мемлекеттік бюджет пен ұйымдардың қаржы жоспарларын әзірлеуде жүзеге асатын атаулы жоспарлауға негіз қалайды.
Оперативтік негізгі жоспар: мемлекеттік бюджет
Әлемнің барлық елдерінде оперативтік қаржы жоспары ретінде мемлекеттік бюджет қолданылады. Оны әзірлеудің қажеттілігі мемлекеттің ақша ресурстарының көздерін және ауқымын анықтау, сондай-ақ жалпы мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қаражатты ұтымды бөлу талабынан туындайды.
Бюджеттің рөлі
Мемлекеттік бюджет қаржы жоспарлары мен болжамдарының жүйесінде жетекші орын алады: ол олардың қалыптасуы мен орындалуына ықпал етеді және мемлекеттің әртүрлі шаруашылық жүргізуші субъектілерімен әрі халықпен қаржылық қатынастарын айқындайды. Бюджет жалпы мемлекеттік экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды орындауда, сондай-ақ мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын іске асыруда маңызды құрал болып табылады.
Баланстық нысан және негізгі талаптар
Бюджет баланстық нысанда жасалып, ағымдағы кезеңге арналған кірістер мен шығыстарды жоспарлайды. Мұнда түсімдердің толық жиналуына, бюджет қаражатының ұтымды бөлінуіне және тапшылықсыз теңгерімге ерекше мән беріледі.
Жиынтық қаржы балансынан айырмашылығы
- Бюджетте мемлекеттің барлық кірістері емес, орталықтандырылатын бөлігі ғана көрсетіледі.
- Жиынтық баланста деректер ұлттық шаруашылық бойынша ірілендірілген түрде беріледі, ал бюджетте олар нақтыланып көрсетіледі.
- Бюджетте төлемдердің нақты атаулары, төлеушілер, қаражаттың арналымы және алушылар айқындалады.
Бюджеттен тыс қорлар және өзге орталықтандырылған жоспарлар
Тәжірибеде бюджетпен қатар жалпы мемлекеттік бағдарламаларды қаржымен қамтамасыз ету үшін бюджеттен тыс қорлар да құрылады. Олар, әдетте, жалпымемлекеттік қаржы жүйесінің дербес буыны ретінде айрықша көздер есебінен қалыптасады және ресурстарын нақты функциялық міндеттерді орындауға бағыттайды.
Қорлар жоспарының нысаны
Мұндай қорлардың қаржы жоспарлары ағымдағы жылға түсетін барлық түсімдер мен шығындарды айқындайтын құндық баланстар түрінде жасалады. Көптеген елдерде олар әлеуметтік, табиғатты қорғау немесе өзге де маңызды бағыттарды қаржыландырудың арнаулы көздері ретінде қолданылады.
Жоспарлау деңгейлері мен мерзімдері
Деңгейі бойынша
Жиынтық қаржы жоспарлары қаржы жүйесінің буындары бойынша ғана емес, қаржы ресурстары қозғалысының деңгейі бойынша да ажыратылады: жалпымемлекеттік және аймақтық (республикалық және жергілікті) жоспарлар.
Барлық жоспар түрлері өзара байланысты: мысалы, салалық жоспарлар ведомствоға қарасты ұйымдардың жоспарларын біріктіреді, ал аумақтық жоспарлар көбіне жалпымемлекеттік немесе салалық жоспарлардың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.
Мерзімі бойынша
- Жылдық жоспарлау
- Орта мерзімді (үшжылдық, бесжылдық) жоспарлау
- Перспективалық жоспарлау
Нарыққа өтпелі кезең жағдайында шаруашылық баланстары мен экономика теңдестігінің бұзылуы, сондай-ақ басқару шешімдерінің белгісіздігі бесжылдық және перспективалық жоспарлауды белгілі бір деңгейде шектеді. Дегенмен, арналымы бойынша бес жылға арналған жиынтық қаржы балансы және басқа да жиынтық жоспарлар жасалуы, ал мемлекеттік бюджет бойынша негізгі көрсеткіштерге қатысты есеп-қисаптар жүргізілуі тиіс.
Бастапқы қаржы жоспарлары: субъект деңгейіндегі жоспарлау
Бастапқы қаржы жоспарлары жиынтық жоспарларға қарағанда әлдеқайда көп, әрі нысаны мен мазмұны әртүрлі. Бұл — қызметі, ұйымдастыру типі, басқару әдістері және қаржыландырылуы сан алуан шаруашылық жүргізуші субъектілердің нақты жоспарлары.
Ортақ белгісі және арналымы
Бастапқы жоспарлардың бірлігі — нақты субъектінің ақша қаражатының жеке дара айналымын негіздеу қабілетінде. Осыдан олардың басты арналымы туындайды: объектінің кірістері мен шығыстарын, қызметінің қаржылық нәтижелерін және қаржы ресурстары қозғалысын жинақтап көрсететін қаржылық қатынастарды айқындау.
Топтастыру өлшемдері
Бастапқы жоспарларды топтастыру кірістер мен шығыстардың құрамы, есептеу әдістемесі, сондай-ақ мемлекетпен және ұдайы өндіріс процесінің қатысушыларымен қаржылық өзара қатынастардың қалыптасу ерекшеліктері сияқты белгілерге сүйенеді.
Меншік нысаны бойынша
Мемлекеттік, жалгерлік, кооперативтік кәсіпорындар, акционерлік қоғамдар, бірлескен (шетелдік қатысуы бар) кәсіпорындар, жеке меншік фирмалар және қоғамдық ұйымдар жоспарлары.
Сала және басқару әдісі бойынша
Қызмет саласы, басқару тәсілі (коммерциялық есеп немесе бюджеттік қаржыландыру), ұйымның типі мен көлемі кірістер мен шығыстар құрылымына тікелей әсер етеді.
Смета және кіріс-шығыс жоспарлары
Бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелердің қаржы жоспары смета деп аталады және негізінен шығындарды айқындайды. Егер кірістің қосымша көздері болса, шаруашылық қызмет бойынша түсімдер мен шығындарды негіздейтін кіріс-шығыс сметалары жасалады.
Коммерциялық ұйымдардағы жоспарлар және төлем күнтізбесі
Коммерциялық есепте жұмыс істейтін кәсіпорындар мен ұйымдар қаржы жоспарларын дәстүрлі түрде кірістер мен шығыстар балансы түрінде жасайды. Кіріс бөлігінде табыстар мен қаражат түсімі, ал шығыс бөлігінде сол түсімдер есебінен жасалатын шығындар көрсетіледі. Бюджетпен өзара қатынастар бөлімінде бюджетке төленетін түсімдер және бюджеттен қаржыландыру көрсетіледі.
Төлем күнтізбесі нені шешеді?
Аралық ақша ағымдарын тіркеу және есеп айырысуларды бақылау үшін арнайы оперативтік жоспар — төлем күнтізбесі қолданылады. Ол айналым көлеміне қарай қысқа мерзімде (бір айдан бес күнге дейін) қаржылық жоспарлауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Түсімдер бөлімінде
- Өнімді (жұмыстарды, қызметтерді) өткізуден түскен табыс
- Банктің қысқа мерзімді кредиттері
- Дебиторлық берешек түсімдері
- Өзге ақшалай түсімдер
- Касса және есеп айырысу шотындағы қалдықтар
Шығыстар бөлімінде
- Тауар-материалдық құндылықтарды сатып алу
- Еңбекақы төлеу
- Салықтарды төлеу
- Өзге шығыстар
Нарықтық ортадағы жаңа талаптар: ішкі жоспарлау және бизнес-жоспар
Нарыққа көшу кезеңінде кәсіпорын қызметін тиімді басқарудың шешуші шарты ретінде фирманың ішкі қаржы жоспарларының маңызы артты. Қазіргі кезде көптеген фирмалар, акционерлік қоғамдар және басқа кәсіпорындар қаржылық жоспарлауда халықаралық тәжірибеге жақындап, жаңа нысандар мен әдістерді қолдана бастады.
Бизнес-жоспардың мәні
Бизнес-жоспар — кәсіпкерлік қызметтің техникалық-экономикалық негіздемесіне сәйкес келетін құжат. Ол мемлекеттік кәсіпорындардың экономикалық және әлеуметтік даму жоспарларымен салыстырғанда, жекеше кәсіпорын қызметінің барлық қырларын анағұрлым толық қамтиды.
Бизнес-жоспарда өнімнің немесе көрсетілетін қызметтердің ерекшеліктері, олардың бәсекеге қабілеттілігі, өтім нарығын бағалау және тәуекелдерді сақтандыру мәселелері қамтылатын бөлімдер болады.
Қорытынды тұжырым
Нарықтық ортада қаржылық жоспарлау сапалық тұрғыдан жоғары деңгейге көтеріледі: ғылыми әдістер, заманауи техникалық құралдар және берік ақпараттық база қолданылып, жоспарлау процесі жаңа нысандар мен тәсілдер арқылы толықтырылады.