АУДИТОРЛЫҚ ҚЫЗМЕТТІҢ САПАСЫН БАҚЫЛАУ
Кіріспе
Сапаны қамтамасыз ету рәсімдері аудиторлық фирманың ішкі құжаттарында немесе ішкі стандарттарында міндетті түрде бекітілуі тиіс. Әдетте, Халықаралық аудит стандарттарына сәйкес сапаны тексеру жүргізілгенде, тексеруге дәл осы ішкі реттеуші құжаттар негіз болады. Әрбір аудиторлық фирмада талаптар мен рәсімдер нақты жазылған бір құжат немесе қорытынды құжаттың арнайы бөлімі, не болмаса бірнеше өзара байланысты құжаттар топтамасы болуы қажет.
Практикалық ескерту
Кейбір аудиторлар ішкі ереже-нұсқауларды шамадан тыс формализациялауға қарсы пікір білдіреді: қағаз жүзіндегі талаптардың қатаңдығы көбіне олардың іс жүзінде міндетті орындалуымен әрдайым сәйкес келе бермейді. Дегенмен, тәжірибелі тексеруші ережелердің практикада қолданылатынын да, қолданылмайтынын да әдетте оңай анықтай алады: бұл аудит файлдарындағы дәлелдерден, сондай-ақ кең таралған сұрақ-жауап немесе бақылау (чек-лист) рәсімдерінен көрінеді.
Курстық жұмыстың мақсаты
Аудит жүргізу кезінде жұмыс сапасын бақылауды теориялық тұрғыдан ашып көрсету және талдау.
Құрылымы
Жұмыс екі бөлімнен тұрады, әр бөлімде үш тармақ қарастырылған: бірінші бөлім — аудит сапасын бақылау; екінші бөлім — аудиторлық қызметтің жұмыс құжаттары.
Фирмаішілік стандарттар көлемі: нені ескеру керек?
Фирмаішілік ереже-нұсқаулар мен стандарттардың көлемі аудиторлық ұйымның көлеміне қалай тәуелді екендігі жөнінде көптеген сұрақтар туындайды. Халықаралық аудит стандарттарында сапаны бақылау жүйесінің күрделілігі ұйымның көлеміне, даму бағытына, ұйымдық құрылымына және басқа да факторларға байланысты екені атап көрсетіледі.
Ірі аудиторлық фирмалар
Әдетте, жалпы стандарттарды да, ішкі құжаттарды да кеңінен қолданатын ірі фирмаларда ішкі ереже-нұсқаулардың ең төменгі саны қанша болуы керектігі туралы мәселе сирек көтеріледі. Басшылық көбіне жұмыстың сенімділігіне мүдделі болғандықтан, бюрократиялық рәсімдерді алдын ала күшейтуге бейім.
Шағын фирмалар мен жеке аудиторлар
Көп жағдайда қызмет көлемі шектеулі болғандықтан, сапаны бақылаудың күрделі жүйесі қажет емес деген көзқарас қорғалады. Мысалы, егер тексеруге қызметкерлер саны 10 адамнан аспайтын және қызметі шектеулі шағын кәсіпорын тартылса, ішкі ереже-нұсқаулар мен бақылау құралдарының ықшамдалған жиынтығын қолдану орынды болуы мүмкін.
Қалай болғанда да қажет болатын минималды негіз
- Клиенттен клиентке дейін бірізді сақталатын аудиторлық файл.
- Аудит жоспары және маңыздылық деңгейін анықтау тәртібі.
- Аудиторлық рәсімдерді типтік бағдарлама бойынша жүргізу.
- Аудит нәтижелері жөніндегі жазбаша ақпаратты бірегей нысандар арқылы рәсімдеу.
- Жоғарыдағы талаптарды бір немесе бірнеше жинақтаушы ішкі құжатта бекіту.
Қызмет түріне қарай бейімдеу
Егер фирма өз клиенттеріне аудиторлық қорытынды бермей, үздіксіз қызмет көрсетумен (мысалы, кеңес беру) шектелсе, сапаны бақылаудың тармақталған рәсімдері міндетті түрде қажет болмауы мүмкін. Ал көптеген ірі клиенттерге тұрақты түрде аудиторлық қорытынды дайындайтын ұйымдарда ереже-нұсқаулар, әдістемелік ұсыныстар және ішкі стандарттар түрінде рәсімделген сапаны фирмаішілік бақылау рәсімдері міндетті болуы тиіс.
Сапаны бақылау: қашан және кім жүзеге асырады?
Қазіргі тәжірибеде сапаны бақылау көбіне мемлекеттік органдардың бақылау жасау функциясы (немесе құқығы) іске қосылғанда, сондай-ақ аудиттелетін субъект аудиттің сапасыз жүргізілгені туралы мәлімдеме жасаған жағдайда жүзеге асырылады. Мұндай жағдайларда ҚР Аудиторлар палатасы жанындағы кәсіби этикалық кеңес маңызды рөл атқарады.
Неліктен бұзушылықтар байқалмай қалуы мүмкін?
- Клиенттің тексерудің мақсаты мен міндеттерін толық түсінбеуі.
- Аудит сапасын бақылаудың нақты айқындалған рәсімдерінің болмауы.
Маңызды қағида
Бақылау механизмі тек жүйе айқын қателікке ұшырағанда ғана іске қосылатын құрал болмауы тиіс. Ол тұрақты негізде жұмыс істейтін, алдын алу бағыты басым жүйе ретінде құрылуы қажет.
Мемлекеттік бақылау ма, әлде кәсіби өзін-өзі реттеу ме?
Бұл сұрақтың екі нұсқасының да артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Мемлекеттік органдар сапаны тексергенде мемлекеттің мүддесін қорғауға көбірек бағдарланған және белгілі бір аудиторлық бірлестіктің беделін қорғауға мүдделі емес деп есептелуі мүмкін. Алайда қазіргі жағдайда мемлекеттік бақылау-ревизиялық органдар қызметкерлерінің біліктілігі аудит әдістемесінің барлық қырларын әрдайым терең талдауға жеткіліксіз болуы ықтимал. Бұған қоса, штат санын ұлғайту елеулі қаржы шығындарын талап етеді.
Кейбір аудиторларда тексеру барысында алынған құпия ақпарат кейін клиенттің зиянына пайдаланылып кетуі мүмкін деген қауіп бар. Мысалы, анықталған қателіктер туралы мәліметтер салықтық бақылау органдарына берілуі мүмкін деген алаңдаушылық кездеседі.
Жауапкершілік шекарасы
Аудиторлық фирма аудиторлық рәсімдердің мазмұны, мерзімі және көлемі үшін жауапты. Ал сапаны бақылаудың тиімділігі фирма қызметінің сипатына, тексеруді ұйымдастыру деңгейіне, сондай-ақ кірістер мен шығыстарға қатысты басқарушылық жағдайларға байланысты факторлармен айқындалады.
Бөлімдерге қысқаша бағдар
1.1 Қазақстандық аудит нарығында сапаны бақылау мәселелері
Нарықтағы практика, реттеу тәсілдері, тексерудің жүйелілігі және рәсімдердің айқындалу деңгейі сияқты факторлар талқыланады.
1.2 Аудиторлық фирмаларда аудиторлар жұмысын ұйымдастыру
Жұмысты жоспарлау, жауапкершілікті бөлу, стандарттармен жұмыс және ішкі коммуникация қағидалары қарастырылады.
1.3 Аудиторлық ұйым жұмысының сапасын бақылау
Сапаны бақылау жүйесінің элементтері, рәсімдердің орындалуын дәлелдеу және мониторинг логикасы сипатталады.
2.1 Аудитті құжаттау
Аудит дәлелдемелерін, қорытындыларын және шешімдерін құжаттаудың рөлі мен қағидалары көрсетіледі.
2.2 Жұмыс құжаттарына қойылатын талаптар
Құжаттардың толықтығы, айқындығы, құрылымы және тексеруге дайын болуы сияқты сапалық талаптар беріледі.
2.3 Жұмыс құжаттарын толтыру және пайдалану
Құжаттарды жүргізу тәртібі, пайдалану мәдениеті және ішкі бақылаумен байланысы қарастырылады.
Қорытындыға өтпелі ой
Сапаны бақылау аудиторлық қызметтің қосымша элементі емес, оның ажырамас бөлігі. Ол тек сыртқы шағым немесе тексеріс пайда болғанда ғана емес, тұрақты түрде жұмыс істейтін жүйе ретінде құрылуы тиіс. Ал бұл жүйенің тиімділігі ішкі стандарттардың айқындығына, құжаттаудың тәртібіне және ұйымның масштабына сай дұрыс бейімделуіне тікелей байланысты.