Бухгалтерлік есеп шоттар жоспары
Бухгалтерлік есеп шоттар жоспары және баланстың өзгеруі
Бухгалтерлік есеп шоттар жоспары шаруашылық операцияларын жүйелі түрде тіркеуге арналған. Әрбір операция балансқа әсер етеді: активтер мен міндеттемелердің (меншікті капиталды қоса алғанда) құрамында өзгеріс пайда болады. Балансты әр операциядан кейін қайта құру тиімсіз болғандықтан, өзгерістер шоттарда екіжақты жазу (дебет–кредит) арқылы көрсетіледі.
Бастапқы балансты шоттарға енгізу
- Активті шоттар: бастапқы қалдық дебетке енгізіледі.
- Пассивті шоттар: бастапқы қалдық кредитке енгізіледі.
Бастапқы баланстық баптар шоттарға бөлініп, бастапқы қалдықтар енгізілгеннен кейін ғана операцияларды жүргізуге болады.
Бухгалтерлік кітаптағы жазу ережелері
Бухгалтерлік есептің негізгі қағидаларының бірі — операцияларды шоттардың тиісті жақтарына дұрыс орналастыру. Бұл ереже қалдықтардың өзгерісін дәл және түсінікті көрсетуді қамтамасыз етеді.
Түсімдер мен көбеюлер
Түсімдер немесе өсім бастапқы қалдық орналасқан жақта жүргізіледі.
Шығындар мен азаюлар
Шығындар немесе қорлардың азаюы шоттың қарама-қарсы жағында көрсетіледі.
Табыстар, шығындар және нәтижелік (қорытынды) шот
Кредиттік мекемелер де басқа кәсіпорындар сияқты шығындарды жабу үшін табыс алуға ұмтылады. Дебиторлар несие қаражатын пайдаланғаны үшін пайыз төлейді, ал салымшылар өз салымдары бойынша пайыз алады. Табыстар мен шығындар — меншікті капиталдың көбеюі немесе азаюын сипаттайтын факторлар.
Неліктен табыс пен шығынды тікелей капиталда көрсетпейді?
Егер капиталдың жиі өзгерістерін тікелей меншікті капитал шоттарында тіркесек, есеп жазбалары күрделеніп, түсінбеушілік туындауы мүмкін. Сонымен қатар жекелеген табыстар мен шығындардың мөлшерін бөліп көрсету және олардың динамикасын талдау қиындайды.
Нәтижелік шоттың рөлі
Табыстар мен шығындар Бас кітаптың ерекше шоттарында жинақталып, нәтижелік шот арқылы қорытындыланады. Бұл кәсіпорын қызметінің нәтижесін бағалауға мүмкіндік береді.
Аралық шот қағидасы
Нәтижелік (қорытынды) шот — меншікті капитал шоты мен табыс/шығын шоттарының арасындағы аралық буын.
Бастапқы қалдық болмайды
Нәтижелік шот капиталдағы өзгерістерді ғана есептейтіндіктен, әдетте бастапқы қалдықпен ашылмайды.
Жазу тәртібі
- Табыстар: капиталдың өсуі сияқты, табыс шотының кредитінде көрсетіледі.
- Шығындар: капиталдың азаюы сияқты, шығын шотының дебетінде көрсетіледі.
Аналитикалық есеп және дербес шоттар
Аналитикалық есептегі жазбалар есеп айырысу-ақша құжаттарының деректері бойынша жүргізіледі. Дербес шоттарда операцияларды нақтылау үшін бірқатар міндетті деректемелер көрсетіледі.
Дербес шотта көрсетілетін деректемелер
Клиентке көшірме беру және құжат айналымы
Операция орындалған күннен кейінгі күні клиентке сенімхат бойынша дербес шоттың көшірмесі және операцияның сипаты туралы қажетті мәліметтері бар құжаттар ұсынылады. Егер құжаттар жоқ болса, шот менеджері соманы қабылдаған банкке хабарлама жібереді.
Әр жылдың 1 қаңтарында банк клиенттері барлық дербес шоттар бойынша қалдықты жазбаша түрде растауы тиіс.
Клиенттің жазбаша өтініші бойынша және банк мекемесі басшысының рұқсатымен қажет жағдайда дербес шот көшірмесінің дубликаты беріледі. Дубликат алу туралы өтінішке банк шотын басқаратын тұлғалар қол қояды.
Ұйымдардың бақылауы
Мекемелер (оның ішінде ипотекалық ұйымдар) дербес шот көшірмелеріндегі мәліметтер бойынша банктің есеп айырысу және кассалық операцияларды орындауын бақылайды, әрі бұл операцияларды өз бухгалтерлік есебінде көрсетеді.
Баланстан тыс шоттар: аналитикалық есептің ерекшеліктері
Баланстан тыс шоттардағы аналитикалық есептің дербес шотында кейбір деректемелер толтырылмайды: мысалы, корреспонденттік шоттың нөмірі мен цифрлық белгілер, сондай-ақ операция түрлерінің кодтары көрсетілмеуі мүмкін.
Баланстан тыс шоттар бойынша бухгалтерлік журналдар және жиынтық карточкалар баланстық шоттардағы тәртіпке ұқсас жасалады. Жазбалар дербес шоттар, баланстан тыс кіріс және шығыс ордерлері немесе карточкаларда ескерілетін төлем құжаттарының мәліметтері негізінде сол әдіспен рәсімделеді.
Банктің есеп саясаты және нормативтік негіз
«Бухгалтерлік есеп туралы» заңға және Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есепті реттейтін уәкілетті органдарының нормативтік-құқықтық актілеріне сүйене отырып, банктер өздерінің есеп саясатын дербес қалыптастырады.
Тұрақтылық қағидасы
Банкте қабылданған есеп саясаты, әдетте, жылдан жылға өзгеріссіз қолданылады. Бұл есептіліктің салыстырмалылығын қамтамасыз етеді.
Қорытынды
Шоттар жоспары баланстың операциялар әсерінен болатын өзгерістерін шоттар жүйесінде уақтылы және дәл көрсетуге мүмкіндік береді. Екіжақты жазу ережелері активтер мен міндеттемелердің қозғалысын құрылымды түрде бейнелейді, ал нәтижелік шот табыс пен шығынды бөлек жинақтап, кәсіпорын қызметінің тиімділігін талдауға негіз қалайды. Аналитикалық есеп пен дербес шот көшірмелері құжаттық дәлелді күшейтіп, бақылау мен есептіліктің сапасын арттырады.