Қылмыскер тұлғасы
Қылмыскер тұлғасы: криминологиядағы негізгі зерттеу нысаны
Қылмыскер тұлғасы, оның түсінігі мен құрылымы — қылмыс жасаған адамның әлеуметтік мәнін ашатын қазіргі криминологияның жетекші мәселелерінің бірі. Бұл тақырып криминологияда күрделі әрі пікірталас тудыратын бағыттардың қатарына жатады. Оның маңыздылығы, ең алдымен, қылмыстың адам қылығының көрінісі ретінде нақты адамның еркін, мінезін және дара ерекшелігін білдіруімен түсіндіріледі.
Сонымен бірге қылмыс жасаған адамның тұлғасы қылмыстық-құқықтық саладағы көптеген ғылымдардың мұқият зерттеу нысаны болып саналады. Криминологиялық зерттеудің объектілері ретінде: қылмыс жасаған жекелеген адамдар; қылмыскерлердің әртүрлі контингенттері (кәмелетке толмағандар, рецидивистер); қылмыскерлердің әртүрлі криминологиялық типтері қарастырылады.
Криминологиялық зерттеудің міндеті
Қылмыстылыққа және қылмысқа жақын себептік байланыстарды ашуға мүмкіндік беретін себептік кешендерді, тізбектер мен олардың сипаттамаларының шеңберін жіктеу және жүйелеу.
«Қылмыскер» ұғымы және оны қолданудың шегі
Қылмыскер тұлғасының ерекшеліктерін зерттеу криминология ғылымы қалыптасқан тұтастай ғылыми бағытты тудырды. Сондықтан қандай мектептің өкілі болмасын, қандай бағытты ұстанбасын, криминолог қылмыс жасаған адамға қатысты мәселені айналып өте алмайды.
Мұнда «қылмыскер» деген атауды көбіне формальды мағынада қолданатынымызды нақтылау маңызды: ол адамның «ерекше қылмыстық бейнесін» автоматты түрде көрсетпейді әрі «туа біткен қылмыскер» идеясының жақтастары қолданатын «қылмыстық адам» ұғымымен теңестірілмеуі тиіс. Бұл айырмашылық ғылыми талдаудың дәлдігі үшін шешуші.
Формальды қолданылуы
«Қылмыскер» — қылмыстық заңды бұзған фактімен байланыстырылатын атау; бұл адамның болмысын толық ашып бермейді.
Теңестіруге болмайтын ұғым
«Қылмыстық адам» — туа біткен қылмыскер идеясына тән түсіндіру; ол қазіргі ғылыми тәсілмен бірдей емес.
Тұлға туралы түсінік: әлеуметтік және биологиялық бастаулар
«Қылмыскер тұлғасы» ұғымының анықтамалары әртүрлі болғанымен, криминологиялық ілім тұлғаны біртұтас адамның әлеуметтік сапасын білдіретін құрылым ретінде қарастырудан бастау алады. Тұлға қоғамдық қатынастар процесінде қалыптасады, яғни ол адамның әлеуметтенуінің нәтижесі.
Адам болмысында әлеуметтік және биологиялық бастаулар қатар болады. Олардың арақатынасында биологиялық әлеуметтікке бағынышты сипатта көрініс табады және «адам бейнесі» түрінде байқалады. Биологиялық құрам адамның генетикалық негізін және табиғи байланыстарын қамтыса, әлеуметтік құрам әлеуметтік мәні бар маңызды белгілерді біріктіреді.
Философиялық тұрғыдан
Жеке тұлға — ішкі жан дүниенің (сана) және сыртқы қызметтің (іс-әрекет) бірлігі. Адамның тұлғасы оның әлеуметтік ортамен және өмірлік қызметімен байланысы арқылы көрінетін әлеуметтік-психологиялық қасиеттер мен сапалық белгілер жүйесін білдіреді.
«Адам» ұғымы оның әлеуметтік және биологиялық қырларының тұтастығын бекітеді. Ал тұлға — адамның «әлеуметтік бет-бейнесі», қоғамда қалыптасу және өмір сүру процесіндегі болмысы. Демек, «қылмыскер тұлғасы» дегенде қылмыс жасаған адамның ең алдымен әлеуметтік бейнесін түсіну қажет.
Тұлғаға қатысты негізгі парадигмалар
- Тұлға — әлеуметтік қатынастардың субъектісі ретіндегі индивид; индивид тұлғаға айналады.
- Қылмыскер тұлғасы — индивидтің қылмыс жасау сипатында көрінетін психикалық ерекшеліктерінің жиынтығы.
- Тұлға — индивидуалдық және қайталанбастық.
- «Адам» және «персона (тұлға)» ұғымдары ажыратылады: «адам» ұғымы кең, өйткені әр адам тұлға бола бермейді; ал әр тұлға — адам.
Қылмыс жасау фактісі тұлғаны қоғамға қайшы (антиқоғамдық) ретінде сипаттай алады, бірақ ол оның мазмұнын толық ашып бере алмайды. Қылмыс жасаған тұлғаны талдағанда К. Маркстың ұстанымы жиі келтіріледі: құқықбұзушыны тек құқық бұзған адам ретінде емес, мемлекетпен байланысы бар толыққанды адам ретінде — жүрегі бар тірі бөлшек, қоғам мүшесі, отбасы иесі және ең бастысы, азамат ретінде қарастыру қажет.
Криминологиядағы анықтамалар: авторлық көзқарастар
Криминологияда қылмыскер тұлғасы ретінде қоғамға қауіпті әрекет жасаған кінәлі адамның тұлғасы түсіндіріледі. Бұл ұғымды нақтылауда бірқатар ғалымдар өзіндік анықтамалар ұсынады.
А. А. Герцензон
Қылмыскер — нақты өмірлік жағдайларға байланысты өзінде қоғамға қарсы аморальдық көзқарастары бар болғандықтан қоғамға қауіпті әрекет жасаған индивид.
Н. С. Лейкина
Қылмыскер тұлғасы — қоғам мүдделеріне жағымсыз көзқарастарының және мәселені шешуде қоғамға қауіпті жолды таңдаудың, не оның салдарын тойтаруға белсенділік танытпаудың нәтижесінде қылмыс жасаған адам тұлғасы.
И. И. Карпец және В. Б. Сахаров
Қылмыскер тұлғасы — қылмыстық заңды бұзған кінәлі адамды сипаттайтын әлеуметтік және әлеуметтік мәні бар қасиеттер, белгілер, қатынастар жиынтығы, сондай-ақ оның қоғамға қауіпті мінез-құлқына әсер ететін өзге де мән-жайлар мен шарттардың ұштасуы.
Құқықтық және әлеуметтік критерийлер: шекаралары мен толықтыруы
Қылмыскер тұлғасын басқа адамдардың көпшілігінен ажырату құқықтық және әлеуметтік (әлеуметтік-психологиялық) критерийлер негізінде жүргізіледі. Тек құқықтық критериймен шектелу қылмыскерді «қылмыс жасаған адам» ретінде ғана сипаттап, белгілі бір дәрежеде тавтологияға әкелуі мүмкін. Сондықтан құқықтық тәсіл қажетті түрде әлеуметтік критериймен толықтырылуы тиіс.
Неге әлеуметтік критерий қажет?
- Қылмыскер тұлғасына белгілі бір деңгейде қоғамға қарсы бағдар (бағыттылық) немесе жекелеген қоғамға қарсы сипаттар тән болуы мүмкін.
- Бұл тек кәсіби қылмыскерге ғана емес, абайсызда немесе аффект жағдайында қылмыс жасаған адамға да қатысты.
- Зерттеу ауқымына қылмыстық заңды бұзбағанымен, қоғамға қарсы әдеттерін көрсететін (мысалы, әкімшілік құқықбұзушылық жасаған) және қылмыстық жолға түсуі мүмкін адамдар да енгізіледі.
Жеке деңгей және типология: зерттеудің екі өлшемі
Жалпы және жеке тұлғалық қасиеттер туралы деректер қылмыс себептері жөнінде маңызды мәліметтер береді және жаңа қылмыстардың алдын алу шараларын таңдауда қолданылуы мүмкін. Тілімізде «тұлға», «жеке тұлға» ұғымдары адамның белгілі бір қасиеттердің иесі екенін, бір адамға тән даралықты білдіретін қасиеттер жиынтығын көрсетеді. Жеке тұлға — мінез-құлық, іс-әрекет және көзқарастағы ерекшелік арқылы даралану.
Криминологтар қылмыс жасаған адамның қасиеттер жиынтығын қылмыстық істерді тергеу мен қарау барысында, сондай-ақ жеке алдын алу әдістемесін әзірлеуде пайдаланады. Нақты бір қылмыскерге ғана тән сипаттарды зерттеу оның қылмыстық әрекетінің себебін түсіндіруге көмектескенімен, қылмыстың жалпы себептерін толық ашуға жеткіліксіз. Сондықтан қылмыскер тұлғасын топтық деңгейде, типологияны қолдана отырып зерттеу қажет.
Типологиялық талдауда қарастырылатындар
Қылмыстың ұқсастығына және қылмыстық әрекет субъектісінің жеке қасиеттерінің мазмұнына қарай қылмыскерлердің санаттары мен типтері айқындалады.
Жинақталған анықтама
Қылмыскер тұлғасы — адамның қоғамдық өмірдің әртүрлі қырларындағы әлеуметтік маңызды және индивидуалдық белгілерінің, қасиеттерінің, сапалық сипаттарының, сондай-ақ өзге де көрсеткіштерінің белгілі бір жиынтығы немесе жүйесі.
Қылмыскер тұлғасын зерттеудің практикалық маңызы
Қылмыскер тұлғасын зерттеу ең алдымен оның қылмыс субъектісі бола алуын бағалауға, қылмыс құрамын айқындауға және қылмысты дұрыс саралауға көмектеседі. Сонымен қатар бұл бағыт құқық қолдану тәжірибесінде бірқатар маңызды міндеттерді шешуге ықпал етеді.
Басты бағыттар
- Кінәлінің әрекетінде қылмыс құрамын анықтау.
- Жауаптылықтың сипаты мен дәрежесін белгілеу.
- Жазаны дараландыру (индивидуализациялау).
- Сотталғандардың түзелу және қайта тәрбиелену деңгейін айқындау.
- Құқықбұзушылықпен күресте қоғам қызметінің бағыттарын негіздеу.
- Қылмыс жасауға түрткі болған себептер мен шарттарды анықтау және жою.
- Соттық және тергеу материалдарын жалпылау.