Талғау - себеп
Үнемі жалғаулықты салаластар: талғаулы және кезектес
Үнемі жалғаулық арқылы байланысатын салалас құрмалас сөйлемдерге талғаулы және кезектес салаластар жатады. Бұл екі түрдің де ортақ белгісі — компоненттер арасындағы байланыс көбіне жалғаулықтар арқылы беріледі; дегенмен мағыналық қатынасты анықтауда тек жалғаулыққа сүйену әрдайым жеткіліксіз.
Терминдердің қолданылуы
Талғаулы салаластарды А. Байтұрсынов айырыңқы деп атаса, С. Аманжолов бейтарап, ал Қ. Жұбанов талғама салалас деген атауды қолданған.
Талғаулы салалас: болжам мен таңдау логикасы
Талғаулы салаласта компоненттерде баяндалған іс-оқиғаның біреуінің орындалуы не орындалмауы жөнінде талғай болжам жасалады. Жалғаулықтары: не, немесе, әйтпесе, әлде, не болмаса, я, мейлі, яки (және т.б.).
Құрылымдық белгі
Т. Қордабаев талғаулы салаластың өзіндік ерекшелігі ретінде компоненттердің мағына жағынан дербес сөйлемдер екенін (интонация тұрғысынан байланысқанымен) және мұндай құрмаластың тек жалғаулықтар арқылы байланысатынын атап көрсетеді.
Мағыналық кеңею
Соңғы зерттеулерде талғаулы құрылымдардың тек «таза талғау» мағынасымен шектелмей, кейде талғау-шарт, талғау-себеп, талғау-мезгіл, талғау-салыстырма реңктерінде жұмсалатыны көрсетіледі.
Маңызды тұжырым
Талғау ұғымы болжам ұғымымен тығыз байланысты: болжам жоқ жерде талғау да болмайды. Сонымен бірге талғау мәнді құрмаластардың тағы бір ерекшелігі — компоненттері салаласа да, сабақтаса да байланыса алуы.
Талғаулы деп танылып жүрген кейбір мысалдардың мәселесі
Төмендегі сөйлемдерде талғау мәні бар болғанымен, құрылысы жағынан бәрі бірдей құрмалас бола бермейді: кейбірі ортақ субъектіге негізделген күрделенген жай сөйлемдер болуы мүмкін. Құрмалас сөйлемнің әр компонентінде субъект-предикаттық қатынас болуы туралы қағида сақталуы тиіс.
Мысалдар (талғау мәні бар құрылымдар)
- Сөз бен қылық суық көңілді жылытады немесе жылы көңілді суытады.
- Тура келесің бе, әлде жолдағы ауылға соқтың ба?
- Аса бір қысылған, басына ауыр сын түскен кезде әкесі, қалайда, не түсіне кіреді, не көз алдына оқыстан елестеп, осылайша көлбеңдей береді. (Қазақ грамматикасы)
- Күндіз олар өзіне жем іздейді, не өзінің басқаға жем болмауын көздейді. (Т. Қордабаев)
- Бұнысы жаңа көрген Көкен елінің мынау куәға не сенгенін көрсетеді немесе ел болып сынға салып, шыңға тартқысы келген байлауын танытады.
- Я асқан данышпан шығар, я дым білмейтін мылқау шығар.
- Жалғыз қалудан сескенді ме, әлде асықпай әңгімелескісі келді ме — әйтеуір Андрейдің бүгін қасында болуын қалап тұрды. (Қ. Шәукенұлы)
Талғау мағынасының реңктері және жалғаулықтың шектеулілігі
Кейбір еңбектерде талғау мәнді құрмаластардың кей құрылымдарда талғау-шарт немесе талғау-қарсылық деп сипатталуы кездеседі. Алайда келтірілетін мысалдардың бір бөлігі мәні жағынан қарсылықтан гөрі шарт қатынасын айқынырақ білдіреді.
Шарт мәніне жақын мысалдар
- Сен қазір жұмысқа кіріс, әйтпесе мен сені бұл маңайдан қуамын. (Ә. Әбішев)
- Сен оны өлтір, болмаса өзің өлесің. (А. Бек)
«Болмаса / әйтпесе» әрдайым талғау емес
Келгенің жақсы болды ғой, болмаса өзім барғалы отыр едім. (Ә. Нұршайықов)
Өзі кетіп құтылды, әйтпесе өзіміз-ақ тастатқалы жүр едік. (Б. Майлин)
Уәдеңді бер, болмаса қыз жоқ саған.
Сен қазір жұмысқа кіріс, әйтпесе мен сені бұл маңайдан қуамын. (Ә. Әбішев)
Мағынаны айқындауда шақ пен райдың орны
Компоненттер арасындағы мағыналық қатынасты ажыратуда жалғаулық шешуші рөл атқара бермейді. Мұнда баяндауыш формалары білдіретін шақтық мағына да әсер етеді: егер алғашқы компоненттегі іс-оқиға екіншісінен бұрын болып қойған болса, талғау мәні айқындала түседі; ал екі компонент те әлі жүзеге аспаған жағдайда, әсіресе бірінші компонент бұйрық райдың II жақ формасында келіп, екінші компонент I жақта тұрса, шарт мәні басым көрінеді.
Талғаудың қосымша реңктері: мысалдар
Поштаға сенбегендігі ме, жоқ әлде мен арқылы беріп жібергісі келді ме, суырмасынан аппақ даяр пакетті алып, маған ұсынды. (Ә. Сығай)
Жақсының жанына арашашы болдың ба, әлде жаманның малына қорғаншы болдың ба, екі ауыз сөзді білдім деп хан қасына отыруға нең лайық? (Ел аузынан)
Айшаға құда түсіп кеткеннен кейін бе, әлде қыстауға көшер алдында ма — қашан келгені есімде жоқ.
Аспандағы ай ма екенсің, жер бетіндегі гүл ме екенсің? Ай мен күн бе екенсің, мың бір түн бе екенсің — жұлдыздайсың маған моншақ тағынған.
Жайылған қамырды ірілеу етіп турайды немесе ұнның қатты сортынан жасалған макарон қолданылады. («Парасат» журналы)
Кезектес құрмалас: алмасып жүзеге асатын әрекет
Компоненттерінде айтылған ой мен іс-әрекеттің бірінен соң бірі кезектесіп орындалуын білдіретін салалас түрі кезектес салалас деп аталады. Бір кездері С. Жиенбаев талғаулы мен кезектесті «екі жақтылығына» орай бөле-жармай қарастырған, кейін олардың мағыналық ерекшеліктері айқын сараланды.
Талғаулыдан негізгі айырмашылығы
Талғаулыда екі компоненттегі ойдың біреуі ғана жүзеге асады деген болжам жасалса, кезектесте екі ой да жүзеге асады, бірақ оқиға/әрекет алмасып беріледі.
Кезектес салалас (салаласа байланысу)
- Қазан аспаның астында от кейде жылтылдайды, кейде қызыл жалын лапылдайды. (М. Әуезов)
- Біресе Хамит Күдірені алып ұрады, біресе Күдіре Хамитті алып ұрады. (С. Сейфуллин)
Кезектес сабақтас (сабақтаса байланысу)
- Қазан аспаның астында от кейде жылтылдап, кейде қызыл жалын лапылдайды.
- Біресе Хамит Күдірені алып ұрса, біресе Күдіре Хамитті алып ұрады.
Салаласа да, сабақтаса да байланысу мүмкіндігі
Қазақ тіл білімінде аталған құрылымдар көбіне «тек салаласа байланысады» деп сипатталып келді. Дегенмен дәл осы кезектестік мәннің сабақтаса байланысу арқылы да берілетіні байқалады. Бұл тұрғыдан кезектес мәнді құрмаластар құрамындағы кейде, бірде, біресе сияқты сөздердің компоненттерді әрі салаластыра, әрі сабақтастыра байланыстыра алатыны маңызды.