Гоминдаңның Шығыс Түркістандағы қарулы күштерімен тізе қосу

Отарлық жазу мен ұлттық жад

Қай заманда, қай жерде болмасын бодан елдің тарихын отаршылдар жазып, ұлттық құндылықтарын да өз өлшемімен бағалады. Патшалық Ресей мен кеңестік кезеңде қазақ халқының тарихы мен рухани мұрасы дәл осындай қысымнан өтті. Соның салдарынан ата тарихымыз бен ана мәдениетіміз теріс түсініктердің, жабық қалған тақырыптардың қоймасына айналды.

Тек азаттықтың ақыр айдынына шыққан сәттен, тізгін өз қолымызға тиген күннен бастап, тоталитарлық жүйе санамызға сіңірген қате пайымдарды түзеуге, тарихымызды түгендеуге бет бұрдық. Азат ел, өз Отан болғаннан асқан ырыс бар ма?!

Демек, исі қазақтың жоғы осында түгенделіп, бары осында бағаланбақ. Бұл үрдістің жарқын дәлелдерінің бірі — республика көлемінде аталып өтпек Қалибек хакім Райымбекұлының 100 жылдық мерейтойы.

Тұлғаны түсіну үшін дәуірді түсіну

Қай ұлы тұлға, ірі ойшыл, ел бастаған көсем немесе сөз бастаған шешен болса да — бәрібір белгілі бір дәуірдің перзенті, белгілі бір әлеуметтік ортаның өкілі. Сондықтан Қалибек хакім туралы әңгімені бастамас бұрын, ол өмір сүрген елдің арғы-бергі ахуалына және басынан өткен дауылды кезеңдердің сыр-сипатына қысқаша шолу жасау қажет.

Әсіресе Қалибек секілді саналы ғұмырын өзге елде өткізіп, ұлтының азаттығы үшін қол бастап, ата жауымен майдандасқан алаштың ардагер перзентінің ерлігі мен азаматтық болмысын бүгінгі ұрпаққа ұғындыру үшін әңгімені әріден қозғау — парыз. Онсыз оның ерлігі мен парасатын дәл өлшеп, тұтас болмысын ашу қиын.

Шекара сызығы және ұлттың бөлінуі

XIX ғасырдың соңғы жартысында патшалық Ресей мен Қытайдың Цинь патшалығы қазақ даласын пышақ үстінен бөліске салып, қызыл сызықпен қақ бөлді. “Жері кімге тән болса, ондағы адамдар да (халық емес) сол елге тән болады” деген өктем қағида қолданылды. “Қазақ деген халық бар еді, бұл солардың жері еді” деп есептескен жан табылмады — баяғы “айттым бітті, кестім үзілді” дейтін империялық көзқарас үстем болды.

Осылайша қазақ жерінің бір бөлігі Қытайға қарады да, тарихи Отан мен жаңа шекараның арасына сызық түсті. Көшпенді елге бұл игілік әкелмеді: көп ұзамай әке баладан, шеше қыздан, аға ініден айырылып, бүтін бір халық екі империяның қыспағында жылап отырып бөлініп кетті. Содан бастап бір халық “Ресей қазағы”, “Қытай қазағы” деп жат жұрттарға телінді.

Цинь саясаты: әскер, көші-қон, дінге қысым

Шығыс Түркістан даласына (Жоңғар, Шағатай жұртына) иелік ете бастаған Цинь үкіметі “жаңа шекараны” (Шиньжияң: xin — жаңа, jiang — шекара/өлке) қорғау мақсатымен Тәңіртауының оңтүстігі мен солтүстігін алып жатқан байтақ мекенге ішкі Қытайдан мыңдаған-миллиондаған әскер кіргізді. Тарихи деректерде жалпы армиясының бестен төрт бөлігін Шығыс Түркістанға шоғырландырғаны айтылады. Ең қызығы — әскердің дені қазақтар қоныстанған Іле, Тарбағатай, Алтай өңірлеріне топтастырылды.

Бұған қоса, Цинь билігі әкімшілік-басқару жүйесін күшейтіп, жергілікті бек-төрелердің “аузын майлап”, “тың игеру” деген желеумен ішкі Қытайдан көшті үдетті. Бұл үдеріс үш тармақпен жүргізілді: “әскерилердің тың игеруі”, “қарапайым шаруалардың тың игеруі”, “қылмыскерлердің тың игеруі”. 1760 жылдары Іле өңіріне оңтүстіктегі Қашқар, Хотан, Құмыл, Тұрпаннан ұйғыр егіншілерін (тараншы) әкеліп қоныстандыру да осы жоспардың бір бөлігі болды.

Жаңа өлкеге орныққан Цинь үкіметі уақыт өте жергілікті халықты дінінен, салт-дәстүрінен айыруды күшейтті. XIX ғасырдың басында дінсіздендіру саясатына қарсы болған молдалар мен діндарлар жаппай қуғындалды. “Исламның саясатқа араласуына тыйым салу”, “дінбасыларды үкімет ісіне араластырмау”, “мемлекеттік қызметке барғысы келген діндарлар діни нанымынан бас тартуы керек” секілді заңдар шығарылды.

Салықтың өсуі, зорлықтың үдеуі

XIX ғасырдың орта шенінен кейін Шыңжаңдағы алым-салық шексіз көбейді. Бұрын жеңіл алынатын астық, кездеме салықтарынан тыс, 1850 жылдары мақта, тұз, шай, жан, мал, жол салығы енгізілді. Қазақ шаруаларынан тұяқ, жайылым, су, ет, сүт салығы алынды. Бұдан бөлек, жергілікті қытай билеушілері түрлі сылтаумен мыңдаған малды тартып алып отыруды әдетке айналдырды.

Халық еркіндігінен ғана емес, дінінен, тілінен де айырылып, ішер асы мен киер киімінен жұтай бастады. Қысқасы, тағдырдың қылбұрауы жанын қысып, жұрт төтенше мүшкіл жағдайда өмір сүрді.

1881 жылғы Іле келісімі мен 1884 жылы Шынжаңның өлке болып құрылуынан кейін де қанау саясаты бәсеңдеген жоқ, қайта өршіді. Мұндай езгіге төзбеген халық өлкенің әр тұсында көтеріліске шықты. Соның ішіндегі ең ықпалдысы — 1912 жылғы Іле көтерілісі. Алғашында Іледегі қазақ, дүнген секілді мұсылман халықтар бастап, жеңіске жете бергенде, билік тағы да қытайлардың қолына беріліп, жарты жылдай тұрған тәуелсіз үкімет қайта құлады.

Яң-Зыңшин, Жин-Шурын, Шың-Шицай: қанды кезең

Бұдан кейін Шынжаң билігіне Яң-Зыңшин (1912–1928) келіп, жергілікті халықты езуді, мәңгүрттендіруді күшейтті. Одан кейін билікке отырған Жин-Шурын (1928–1933) мен Шың-Шицай (1933–1944) жауыздық жағынан бірінен бірі асып түсті.

Әсіресе 1937 жылдан бастап “Шынжаңдағы жапон тыңшылары”, “троцкийшілдер” деген айыппен (шын мәнінде түрікшіл, исламшыл, ұлтшыл зиялы қауым) қырып-жою жүрді. Сталиннің зұлматы Шынжаңда айна-қатесіз қайталанды: Шың-Шицай ел ағаларын “жиналысқа” шақырып алып, аяқ астынан тұтқындап, қырып отырды. 1937–1942 жылдары оның қолынан қаза болған бейкүнә адам 4000-нан асты делінеді. Қырылғандардың дені — ел серкелері, ұлтжанды ақын-жазушылар, молда-қожалар еді.

Шығыс Түркістан қазақтарының әйгілі ағартушылары мен ақындары — Шәріпхан Көгедайұлы, Ақыт қажы Үлімжіұлы, Таңжарық Жолдыұлы, Әбеу Құдышұлы, Дубек Шалғынбайұлы секілді талай тұлға тұтқындалып, көпшілігі Үрімжі түрмесінде айуандықпен өлтірілді.

Ұлт-азаттық көтерілістер және 1944–1949

Өз елінде, өз жерінде отырып адам төзгісіз қорлыққа түскен, “елім” деп еңіреген игі жақсыларынан көз алдында айырылған халық азаттық үшін қайтадан атқа қонды. 1940 жылы Көктоғай, Шіңгіл қазақтары көтерілсе, 1941 жылы Қаба–Сауыр қазақтары қосылды. Одан кейін Шәуешек, Толы, Дөрбілжін, Шағантоғай, Сауан қазақтары да көтерілді. Бұл толқынға дайындықпен келген Іле қазақтары 1944 жылы кең ауқымды, кешенді көтеріліс бастады.

Осы ұлт-азаттық қозғалыстың алдыңғы шебінде Оспан батыр, Шәріпхан Көгедайұлы, Қалибек хакім Райымбекұлы, Әкбар мен Сейіт, Дубек Шалғынбайұлы, Балқаш Әлімғазыұлы (Бапин) бастаған қаһарман ұлдар жүрді. Олардың қолбасшылығымен оншақты жылға созылған күрес ақыры Іле, Алтай, Тарбағатайды қытай үстемдігінен азат етіп, 1944–1949 жылдары өмір сүрген “Шығыс Түркістан Республикасының” құрылуына негіз болды.

Қалибек хакім: қысқаша өмір жолы

Алайда бұл кезең ұзаққа созылмады: Үрімжідегі билік Қалибекті қайта шақыртып, тағы бір жыл тұтқындап, 1944 жылы босатты. Сол жылдың күзінен бастап ол өз қосынын жасақтап, қытай отаршылдарына қарсы жаппай қарулы көтеріліске дайындалды.

Еренқабырғаның Сауан, Манас өңіріндегі Қалибек бастаған көтеріліс Құлжада құрылған Шығыс Түркістан ұлттық армиясымен селбесе отырып, Гоминдаң қосындарына күйрете соққы берді. Көп ұзамай Қалибек қосыны Сауан өңірін толық азат етті.

Қытайдағы азаматтық соғыс және Мәскеудің есебі

ХХ ғасырдың осы жылдарында ішкі Қытайда Гоминдаң (Сунь Ятсен негізін қалаған, сол кезеңде басшысы Жияң Жиеши — Чан Кайши) мен Қытай Компартиясы (басшысы Мао Цзэдун) арасында қиян-кескі азаматтық соғыс жүрді. Қай тарап жеңетіні анық емес еді: әскер саны мен қару-жарақ деңгейі шамалас, сыртқы тіректері де қуатты болатын. Гоминдаңға АҚШ дем берсе, компартияға КСРО сүйеніш болды.

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кремль Шынжаңда Гоминдаңның ықпалы күшейе бастағанын көріп, алаңдады. Сталин Маоға жедел “коммунистік” көмек көрсете отырып, Шынжаңға қатысты жымысқы есеп жүргізді: Іле, Алтай, Тарбағатайдағы көтерілістерді пайдаланып, Гоминдаң ықпалын ығыстыру.

1944: Құлжаның азат етілуі және Үкіметтің жариялануы

Мәскеу көтеріліске ықпал ету үшін “кадрлар” жіберіп, ұйымдар құрғызды: “марксизмді үйрену тобы”, “марксизмшілдер одағы”, “жас ұшқын ұйымы”, “ұлт-азаттық ұйымы” секілді құрылымдар арқылы көзі ашық жастар мен көтеріліс жетекшілерін тартты. Бұл адамдардың көбі Сталиннің ішкі есебінен хабарсыз болғандықтан, Гоминдаңға қарсы күреске жанын салды әрі коммунистік Қытаймен одақтасуға әзір тұрды.

1944 жылы Іленің Нылқы ауданында Әкбар мен Сейіт бастаған қазақ шаруаларының көтерілісі тез күшейіп, аз уақыт ішінде Нылқыны азат етті. Іленің басқа өңірлерінен көтерілісшілер қосылып, жағдай ушыға түсті. Қарашаның басында Құлжа қаласы азат етіліп, 12 қараша күні “Қазақ-қырғыз-ұйғыр мәдениет-ағарту клубында” салтанатты жиында “Шығыс Түркістан уақытша үкіметі” құрылғаны жарияланды. Әлихан төре — төраға, Әкімбек қожа — орынбасар болып сайланды.

1946: бағыты өзгерген билік

Әлихан төре мен Әкімбек қожаның ұлттық бағыттағы жоспарлары Мәскеуге ұнамады. 1946 жылдың мамырында олар бір түнде биліктен алынып, орнына Ахметжан Қасыми мен Абдукерим Апбасов секілді кеңестік бағыттағы қайраткерлер қойылды. 1946 жылдың маусымында “Шығыс Түркістан уақытша үкіметі” атауы “Іле уәли мекемесі” болып өзгертілді, шілдеде “Шығыс Түркістан ұлттық армиясы” “үш аймақ әскері” атанды.

Қатарға Дәлелхан Сүгірбаев, Ысқақбек Мононов, Ложы секілді “төңкерісшіл” коммунистер қосылды. Кеңес одағы мен Қытай билігі келісіп, Шынжаңда жаңа өлкелік өкімет құрды: төраға — Джаң-Джыджуң, орынбасар — Ахметжан Қасыми. Азаттық үшін төгілген қан мен қиылған жанның өтеуі көмескіленіп, жұрт қайтадан гоминдаңдық езгінің салмағын сезіне бастады.

Айтып-айтпай не керек, Шығыс Түркістандағы азаттықты “сатты” деп қабылдаған Оспан батыр мен Қалибек хакім бастаған алаштың ардагер ұлдары енді Гоминдаңмен бірлесе отырып, кеңестің ықпалындағы құрылымға қарсы қимылға көшті. Ал қарсы тарап олардың бетін бері қарату үшін түрлі айла-тәсіл қолдануға тырысты.