Саудадан түсетін табыстар
Салық механизмі және салық алуды ұйымдастыру
Салық алуды ұйымдастыру салық қатынастарының негізгі формаларын қамтитын салық механизмін қалыптастырудан басталады. Бұл механизм салық ставкаларын белгілеу, жеңілдіктерді қолдану, төлеушілердің құқықтары мен міндеттерін айқындау, сондай-ақ бақылау және жауапкершілік құралдарын жүйелеу арқылы іске асады.
Салық ставкаларының түрлері
Пропорционалды ставка
Салық объектісінің көлеміне қарамастан, бірыңғай пайыз түрінде белгіленеді.
Прогрессивті ставка
Табыс немесе мүлік көлемі артқан сайын ставка өсетін шкала түрінде қолданылады.
Қарапайым прогрессия
Табыс (немесе мүлік құны) ұлғайған сайын салық ставкасы біртіндеп артады.
Күрделі прогрессия
Сатылы шкала қолданылады: табыстың әрбір келесі сатысы үшін бөлек ставкалар белгіленеді. Мұндай жағдайда салық табыстан да жылдам өсуі мүмкін, бұл теңсіздік тәуекелін күшейтеді.
Регрессивті ставка
Салық объектісі ұлғайған сайын ставка төмендей береді.
Ескерту: ставкалар заңмен бекітіледі және жыл сайын мемлекеттік бюджет қабылданған кезде өзгертілуі мүмкін.
Жеңілдік кезеңі, құқықтар мен міндеттер
Жеңілдік кезеңі — салым немесе алым алынатын мерзім. Төлеушілердің және салық органдарының құқықтары мен міндеттері салық заңдарымен және жергілікті атқарушы органдардың шешімдерімен реттеледі. Салық заңнамасын бұзған жағдайда төлеушілерге айыппұлдар мен өсімпұлдар қолданылады.
Бюджет тапшылығы және инфляция тәуекелі
Егер салық түсімдері мемлекеттің шығындарын қаржыландыруға жетпесе, бюджет тапшылығы пайда болады. Тиісті шаралар қолданылмаса, тапшылық инфляцияны күшейтіп, ақшаның құнсыздануына әкеледі. Мұндай жағдайда кәсіпорындар да, халық та зиян шегеді.
Керісінше, мемлекет уақытылы фискалдық және қаржылық тұрақтандыру шараларын қабылдап, қаражат жинауды жақсартса және ақша айналысын қалпына келтірсе, экономикада уақытша ғана үзіліс байқалып, кейін тұрақтану мүмкін.
Салық әкімшілендіруі және құрылымдық қажеттілік
1995 жылғы 20 шілдеде күшіне енген Президенттің №2370 Жарлығы және 1995 жылғы 21 желтоқсанда енгізілген ішінара өзгерістер салық жұмысын күрделендіргені атап өтіледі. Осыған байланысты төменгі деңгейдегі салық құрылымдарында арнайы бөлімшелердің болуы маңызды. Олардың негізгі міндеті — салық төлеушілердің декларацияларды дұрыс толтыруына әдістемелік және ұйымдастырушылық қолдау көрсету.
Сонымен қатар кәсіпорындардың бір бөлігі шаруашылық қызметтегі өзгерістерді пайдаланып, салық төлемдерін барынша азайту жолдарын іздестіретіні көрсетіледі. Бұл құбылыс тиімді бақылау мен айқын ережелердің маңызын арттырады.
Жер қойнауын пайдалану: лицензиялау және мониторинг
Қазақстан Республикасында жер қойнауын пайдалану саласында лицензиялау тәртібі белгіленген: пайдалы қазбаларды өндірумен байланысты кәсіпорындар белгіленген мерзімде лицензия алу үшін өтініш беруге міндетті. Талаптарды орындамаған жағдайда кәсіпорын жер қойнауын пайдалану құқығынан айырылуы мүмкін.
Лицензиялау жүйесіне лицензия берумен қатар мониторинг те кіреді: кен орны ашылғаннан кейін компаниялар табысын есептеп, қол қойылатын бонус және өзге міндеттемелер бойынша төлемдерді уақытылы жүргізуі тиіс.
Үкімет жер қойнауы ресурстарын пайдалану бойынша келіссөздер мен келісімшарттарды жүргізетін құзыретті органды айқындайды. Қазақстанда бұл функциялар әр кезеңде салалық уәкілетті органдарға (қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстар саласы, энергетика және индустрия саласы) жүктелген.
1999 жылғы 2 тамыздағы №467-I заң арқылы мұнай операцияларын жүргізу және жер қойнауын пайдалану жөніндегі бірқатар құқықтық актілерге өзгерістер енгізілгені атап өтіледі. Бұл түзетулер келісімшарттық режимдер мен шектеулерге қатысты мәселелерді нақтылауға бағытталды.
Мұнай секторындағы фискалдық түсімдер туралы байқаулар
Мұнай секторында фискалдық жүйелер қолданылғанымен, өнім айналымы артқан сайын бюджетке төленетін салықтардың міндетті түрде пропорционалды өсетіні әрдайым байқала бермейді.
2005 жыл бойынша мысал (толық орындалмау)
- Корпорациялық табыс салығы бойынша: 11,6 млрд теңге
- Роялти бойынша: 4,9 млрд теңге
Түсіндірме ретінде жеделдетілген амортизацияны қолдану және салық салынатын табыстың төмендеуі нәтижесінде үстем пайдаға салынатын салықтың түспеуі мүмкін екені көрсетіледі.
Каспий өңіріндегі операциялардан бюджет түсімдерін арттыру және салық заңнамасын одан әрі дамыту үшін салық режимдерінің жаңа модельдерін енгізу қажеттілігі туындайды. Осы мақсатта мұнай саласындағы қолданыстағы салық салу жүйесіне экономикалық талдау жүргізу маңызды.
Экономикалық модельдеуге енгізілген негізгі алғышарттар
Баға және бонус
- Сыртқы нарықтағы мұнай бағасы: 20 АҚШ доллары (алғышарт).
- Қол қою бонусы: алынатын мұнай көлеміне қарай 2–2,5 млн АҚШ доллары.
- Төленген қол қою бонусы салық салуда шегерімге жатады.
Табыстылық және ставкалар
- Ішкі табыс нормасы (IRR) бойынша бағдар: 20% деңгейінен төмендемеуі.
- Табыс көзінен салық және корпоративтік табыс салығы ставкалары қолданыстағы заңнамаға сәйкес алынады.
Логистика және өтелмейтін шығындар
- Тасымалдау конъюнктурасының әлсіздігіне байланысты тұтынушыға дейін жеткізу шығыстары есепке алынады.
- Компенсациялық өнім есебінен кейбір шығын түрлері өтелмейді (әкімшілік, ақпарат, айыппұлдар және т.б.).
Өндірістік параметрлер (алғышарттар)
- Капитал салымдарының орташа деңгейі: жылына тоннасына 600–715 АҚШ доллары (бағалау).
- Пиктік өндіру: күніне шамамен 400–440 баррель (бағалау).
- 25 жылда жиынтық өндіру: шамамен 225 млн тонна (бағалау).
- 1 тонна шикі мұнай: 7–7,6 баррель.
- Залалдарды көшіру: салық салынатын табысты анықтау үшін 7 жылға ауыстырылады.
Модельдеу нәтижелері бойынша тұжырым
Сандық зерттеулер нәтижесінде қарастырылған жобаларда ішкі табыс нормасы 20%-ға жетпеуі мүмкін екені көрсетіледі. Мұндай жағдайда мемлекет үстем пайдаға салық сала алмайды. Үстем пайдаға салынатын салықты қолдану үшін табыстылықтың шекті деңгейлерін қайта қарастыру немесе шығындар құрылымын және салық салынатын табысты есептеу тәсілдерін нақтылау қажет.
Үлес салмақтық капитал шығындары жоғары болғанда және өнімді бөлу келісімі шарттары тиімсіз таңдалса, жобаның таза дисконтталған табысы теріс болуы мүмкін. Бұл жағдайда жоба инвестор үшін тартымдылығын жоғалтады: ішкі табыс нормасы 10%-дан төмендеп, өтелу мерзімі 17–20 жылға дейін созылуы ықтимал.
Келісімшарт жағдайында жобаның экономикалық тиімділігін бағалау әдістемесін дұрыс таңдау шешуші мәнге ие.
Халықаралық тәжірибе: АҚШ және Ұлыбритания
АҚШ: штатаралық ерекшеліктер
АҚШ-та көптеген азаматтар бір штатта тұрып, басқа штатта жұмыс істейді. Еңбекақыдан ұсталатын табыс салығы, әдетте, жұмыс орнында ұсталады, ал көрші штаттарда салық мөлшерлемелері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір штаттарда мұндай салық мүлдем қолданылмайды. Бұл жағдай капитал мен еңбек ресурстарының қозғалысына байланысты күрделі әкімшілік және есептік мәселелер туындатады.
Федералдық деңгейдегі салық ставкалары барлық штаттар үшін бірдей қағидатпен белгіленеді, ал штаттық және жергілікті алымдар аймаққа қарай өзгереді.
Ұлыбритания: екі деңгейлі салық жүйесі
Ұлыбританияның салық жүйесі екі деңгейден тұрады: жалпы мемлекеттік және жергілікті салықтар. Жалпы мемлекеттік салықтар (табыс салығы, корпорациялық табыс салығы, капитал өсімінен салық, ҚҚС, акциздер және т.б.) түсімдердің негізгі бөлігін құрайды, ал жергілікті деңгейде мүлікке салынатын салық маңызды орын алады.
Ұлыбританиядағы табыс салығы: шедулалар және ставкалар
Ұлыбританияда табыс салық салу объектісі бойынша жіктеліп (шедула түрінде) қарастырылады. Қолданыста бірнеше шедула бар, олардың кейбірінде ішкі градациялар кездеседі.
А шедуласы
Мүліктен, жер мен жылжымайтын мүлікті жалға беруден түсетін табыстар.
B шедуласы
Мемлекеттік бағалы қағаздардан түсетін табыстар.
C шедуласы
Белгілі бір мақсаттағы орман массивтерінен түсетін табыстар (жекелеген режимдер шеңберінде).
D шедуласы
Өндірістік және коммерциялық қызметтен түсетін табыстар (сауда, кәсіби қызмет, пайыздар және өзге кірістердің бір бөлігі).
E шедуласы
Жалақы және еңбек қатынастарына байланысты табыстар; көп жағдайда салық көзінде ұсталады.
F шедуласы
Ұлыбритания компанияларынан алынатын дивидендтер мен өзге үлестік төлемдер.
Ставкалар туралы берілген мәлімет (мәтіндегі нұсқа)
- 2,5 мың фунтқа дейін: 20%
- 2 501–23 700 аралығы: 25%
- 23 700-тен жоғары: 40%
Табыс салығы, әдетте, заңмен берілген жеңілдіктерді алып тастағаннан кейінгі салық салынатын табысқа қолданылады. E шедуласы бойынша салық көбіне табыс көзінде ұсталады; кей жағдайларда декларация арқылы есептеледі.
Корпорациялық табыс салығы (мәтіндегі дерек)
Таза пайдаға салынатын ставка ретінде 33% көрсетілген, бұған дейін 52% болғаны аталады. Кіші бизнеске жеңілдетілген ставка ретінде 25% мөлшеріндегі режим сипатталады.
Жанама салықтар: ҚҚС және акциздер
Жанама салықтардың ішінде ҚҚС ерекше орын алады. Мәтіндегі дерекке сәйкес, ҚҚС ставкасы 17,5%. Сонымен қатар бірқатар тауарлар мен қызметтерге (мысалы, кітаптар, дәрі-дәрмектер, кейбір коммуналдық төлемдер, тұрғын үй құрылысы, жекелеген көліктік және қаржылық қызметтер) ҚҚС қолданылмайтыны немесе жеңілдетілген режим қарастырылатыны көрсетіледі.
Жанама салықтардың келесі маңызды тобы — акциздер. Олар, әдетте, алкоголь өнімдеріне, жанар-жағармайға, темекіге және басқа да жекелеген тауарларға салынады. Сонымен бірге кеден баждары мен түрлі алымдар да жанама түсімдердің құрамына кіреді.
Жергілікті салықтар және басқару
Жергілікті деңгейде мүлік салығы негізгі көздердің бірі ретінде айқындалады. Жалпы алғанда, салық жүйесін тиімді реттеу үшін басқару институттарының (уәкілетті органдардың) үйлесімді жұмысы, әкімшілендіру сапасы және ережелердің тұрақтылығы шешуші рөл атқарады.