Махамбет шығармашылығындағы құс бейнесі

Зар заман поэзиясы: отаршылдық дәуірдің көркем шежіресі

Арғы бастауы ақырзамандық сарындар мен болжал өлеңдерден тарайтын зар заман жырлары ең кең тараған кезеңін отаршылдық дәуірінде бастан кешті. Жерден айыру, шекаралық қалалардың салынуы, «артық жерге» қара шекпенді мұжықтардың қоныстандырылуы — қоғамның ішкі құрылымын шайқалтқан бетбұрыстар еді. Бұрынғы хан, бұрынғы би, ел қамын ойлайтын беделді тұлғалар шетке ығыстырылып, ел ішіндегі іс-әрекеттің көбі отарлық биліктің күшімен жүзеге аса бастады.

Асан Қайғының «Мұнан соң қилы-қилы заман болар…» деген ескертуі мен Бұқар жыраудың «Күн батыстан бір дұспан…» деген болжалы тарихи шындыққа айнала бастағанда, ақын-жыраулардың өлең-толғаулары да өзінен-өзі зар заман тақырыбына ойысты. Бұл құбылыс тарихи өзгерістер аясында жетіліп, өркендеп, айқын бағыт-бағдары бар ағым ретінде қалыптасты.

Шортанбай поэзиясы: әлеуметтік өзгерістердің айнасы

Зар заман ақындарының көрнекті өкілдерінің бірі — Шортанбай. Ол орыс отаршылдығы тұсында қазақ қоғамына енген әлеуметтік өзгерістердің мәнін терең ашып, өткір суреттей білді. Қазақ даласына сауда капитализмінің енуі, жұрттың бай-кедей болып жіктелуі, әкімдікке талас, сайлау кезіндегі дау-дамай — ақын өлеңдерінде нақты әрі әсерлі көрінеді.

Шығыстағы Дулаттың, батыстағы Әбубәкір мен Мұраттың, Арқадағы Шортанбайдың ел мұңын ұқсас әуенмен жырлауы — заманды сезінудің ортақтығын аңғартады. Орыс шаруаларының қазақ жеріне ағылып келуі жұрттың наразылығын күшейтіп, ол зар заман поэзиясында шынайы бедер тапты.

Дулат сыны және «Жаңа низам»: отарлық жүйенің ішкі тетіктері

Талай ғасыр жаугершілік замандарда намысын таптатпаған, рухы биік қыр қазағы отарлық қысым күшейген тұста кейде жағымпаздыққа да бой алдырды. Бұл құбылыс, әсіресе, Дулат Бабатайұлының сынында айқын көрінеді: ол ел ішіндегі пысықайлардың отарлық билікке сүйеніп, өз жұртын қорқытып-үркітуін әшкереледі.

Жұртшылық арасында «Жаңа низам» аталған 1868 жылғы реформа зар заман поэзиясының негізгі тақырыптарының біріне айналды. Қарапайым халық реформаны қалай қабылдады, қандай күй кешті — бұл сұрақтарға зар заман мектебінің өкілдері дәл, анық жауап береді.

Отаршылдық биліктің ел ішіндегі өкілдерінің бейнесі зар заман поэзиясында типтік тұлға дәрежесіне көтерілді. Халықтың жоғын жоқтау, мұңын мұңдау арқылы үндескен ақындардың шығармаларынан типологиялық ұқсастықтың көптеп ұшырасуы да осыдан.

Махамбет поэзиясындағы құс бейнесі: «қалықпан», «ақсұңқар» және рух символикасы

Махамбет Өтемісұлы жырларында құс бейнесі — жай теңеу емес, ақынның болмысын, мінезін, мұратын танытатын символдық жүйе. Қалықпан туралы түсінік аңыздық қабатпен астасып жатады: ол ерекше жағдайда сирек туатын қырандардың бірі ретінде айтылады. Ақын өз бойындағы шешендік ойды, ұшқыр тілді, өткір ақылды осы бейнелер арқылы метафоралық дәлдікпен күшейтеді.

Бұл тұста ақын тұлғасының даралығы, өзіне сенімділігі және көпшілікпен диалогқа түсуі психологиялық драматизмді күшейтеді. Құс концептілері — ерлік пен тәуелсіздік туралы түсініктерді поэтикалық деңгейде жинақтайтын қуатты құрал.

Мұндағы бейнелеу жүйесінде аллитерация, айқын метафора, риторикалық сұрау тәсілдері динамикалық серпін береді. «Түбін қазған бәйтерек», «толқуменен құлаймын» тәрізді тіркестер қозғалыстың шынайы суретін ғана емес, ақынның ішкі күйзелісі мен қайсар мінезін де қатар аңғартады.

Махамбет жырларындағы лашын, ителгі, бүркіт, жапалақ, күшеген, қаршыға, қыран секілді концептілер ақын поэзиясын түрлендіріп, оның азаттық рухын айқындай түседі. Тарихқа біржақты баға беру, аруақтар сырын толық білмей тұрып талқыға салу — әр адамның арына жүк. Ал Махамбет Өтемісұлының елдік пен ерліктің жыршысы, жорық көсемі әрі ұлы жырау екені — тарихи-әдеби санада орныққан ақиқат.

Пайдаланылған әдебиеттер