Есеп тіркелімдері, жазбалары және оның нысандары туралы қазақша реферат
Есеп тіркелімдері, жазбалары және олардың нысандары
Бастапқы есеп құжаттарындағы ақпарат бухгалтерлік есеп шоттарында қолмен жазу арқылы немесе автоматтандырылған құралдарды пайдалану арқылы тіркеледі. Операцияларды тіркеу үшін арнайы кестелік нысандар қолданылады: карточкалар, кітаптар, тізімдемелер (ведомостар), журнал-ордерлер және басқа да есептік тіркелімдер.
Негізгі мақсат
Шаруашылық операцияларын уақытылы, толық және дәл тіркеу; құжаттардың сақталуын және жазбалардың бақылауға қолайлылығын қамтамасыз ету.
Негізгі принцип
Екіжақты жазу қағидатын сақтай отырып, ақпаратты жүйелеу және қорытынды есептілікке көшіруге даярлау.
Нәтиже
Тіркелімдердегі мәліметтер топтастырылып, бухгалтерлік есептіліктерге (баланс және өзге нысандарға) көшіріледі.
Есеп тіркелімдерінің негізгі түрлері
Карточкалар
Карточкалар қалың қағаздан немесе картоннан дайындалады. Олар негізгі құралдарды, тауарлық-материалдық қорларды сақталу орны бойынша талдамалық есептеуге арналған. Әр карточкаға реттік нөмір беріледі және карточканың ашылған уақыты (күні, айы, жылы) көрсетіледі. Карточкалар әдетте арнайы картотекалық жәшіктерде сақталады.
Карточкалардың мазмұнына қарай жіктелуі:
- Контокорренттік карточкалар — заңды және жеке тұлғалармен есеп айырысу есебіне арналған; сомалар дебет/кредит бағандарында көрсетіледі.
- Көпбағанды нысан — бос бағандары бар тіркелім; жекелеген өндірістерде шығындар есебінде қолданылады.
- Сандық есеп карточкалары — қоймадағы қорлардың атауы мен сұрыпталуы бойынша сандық есеп жүргізуге арналған.
Кітаптар
Кітаптар — белгілі бір пішінде тігілген қағаз беттерінен тұратын тіркелімдер. Олар бақылауды көбірек қажет ететін бөлімдерде қолданылады. Кітаппен әдетте бір бухгалтер жұмыс істейді, өйткені бір кітаптағы мәліметтерді бірнеше қызметкерге бөліп беру мүмкін емес. Дегенмен кейбір кітаптардың баламасы жоқ: мысалы, әр ұйым кассалық кітап жүргізуге міндетті.
Кітаптарды пайдаланудың маңызды артықшылығы — жеке беттерді ауыстыру мүмкін еместігі. Бұл жауапты тұлғалар тарапынан теріс әрекеттердің алдын алуға көмектеседі.
Жеке беттер, тізімдемелер және журнал-ордерлер
Жеке беттер — көлемді пішіндегі есеп тіркелімдері; олар карточкалар мен кітаптарға қарағанда көбірек ақпаратты қамтиды. Мұндай тіркелімдер көбіне біріктірілген сипатқа ие, яғни синтетикалық (топтамалық) және аналитикалық (талдамалық) есепті қатар жүргізуге мүмкіндік береді.
Әртүрлі тізімдемелер мен журнал-ордерлер бухгалтерия қызметкерлері арасында міндеттерді ұтымды бөлуге және жұмысты қолайлы ұйымдастыруға жағдай жасайды.
Есеп жазбаларын ұйымдастыру: хронологиялық, жүйелік және біріктірілген
Хронологиялық тіркелімдер
Операциялар жұмыстардың орындалуы мен құжаттардың бухгалтерияға түсуіне қарай жазылады. Бұл құжаттардың толық сақталуын және жазбалардың жоғалып кетпеуін бақылауға көмектеседі. Мысалдар: тіркеу журналы, шаруашылық операцияларын есептеу кітабы және т.б.
Жүйелік тіркелімдер
Операциялар экономикалық мазмұны бойынша топтастырылады. Бұларды бухгалтерлік шоттарды жүргізу тіркелімдері деп те атайды. Мысалы: Бас кітап (әр синтетикалық шотқа жеке бет ашылады).
Біріктірілген тіркелімдер
Хронологиялық және жүйелік жазбалар бір тіркелімде қатар қолданылады. Мысалы: журнал-ордерлерде жазбалар синтетикалық шоттар бойынша хронологиялық ретпен жүргізіледі.
Ақпаратты бөлшектеу деңгейі бойынша: синтетикалық, аналитикалық және біріктірілген
Синтетикалық (топтамалық) тіркелімдер
Жазбалар әдетте ақшалай өлшемде жүргізіледі: құжат нөмірі және толтырылған уақыты (күні, айы, жылы) көрсетіледі. Көп жағдайда түсіндірме мәтін берілмейді. Бұл топқа Бас кітап пен журнал-ордерлердің басым бөлігі жатады.
Аналитикалық (талдамалық) тіркелімдер
Аналитикалық шоттар бойынша жазбалар жүргізіледі: құжаттың нөмірі, толтырылған уақыты, операцияның қысқаша мазмұны көрсетіледі. Тауарлық-материалдық қорлар есебінде ақшалай өлшеммен қатар натуралдық өлшем көрсеткіштері де қолданылады. Талдамалық тіркелімдерге карточкалар, кітаптар және тізімдемелер жатады.
Біріктірілген тіркелімдер
Синтетикалық және аналитикалық есеп бір уақытта жүргізілетін тіркелімдер. Олар ақпаратты жинақтап қана қоймай, талдамалық бөліністерді де сақтауға мүмкіндік береді.
Қолмен және автоматтандырылған жүргізу ерекшеліктері
Автоматты өңдеу кезінде тіркелімдер карточкалар, тізімдемелер, журнал-ордерлер және өзге де нысандар түрінде алынатын машинограммалар ретінде қалыптастырылуы мүмкін.
Қолмен жүргізу кезінде жазбалар екі тәсілмен орындалады: жай (бір дана) және көшірмелі (көшірме қағаздар арқылы бір мезгілде бірнеше дана).
Қателерді түзету әдістері
Есеп тіркелімдеріндегі жазбалар түзетусіз, таза әрі анық толтырылуы тиіс. Дегенмен қате кеткен жағдайда келесі әдістер қолданылады: түзетпелі (корректуралық), қосымша жазу (дополнительная проводка) және қызыл түзетпе (красное сторно).
Түзетпелі әдіс
Қате баланс жасалғанға дейін анықталса және шоттар корреспонденциясын өзгерту талап етілмесе қолданылады. Қате мәтін/сома бір сызықпен сызылып, үстіне дұрыс жазба енгізіледі. Түзету келісіліп, бухгалтердің қолтаңбасымен расталады.
Қосымша жазу
Шоттар корреспонденциясы дұрыс болып, бірақ сома қате жазылса немесе қате қорытынды шығарылғаннан кейін анықталса қолданылады. Айырманы жабу үшін қосымша бухгалтерлік жазба жасалады.
Қызыл түзетпе (сторно)
Қате бухгалтерлік баланс жасалып, тиісті органға тапсырылғаннан кейін белгілі болса қолданылады. Бұрынғы жазба кері мәнмен (сторно) түзетіледі.
Тіркелімдерді рәсімдеу және сақтау тәртібі
Тіркелімдердің әртүрлі болуына қарамастан, ортақ талаптар бар. Мысалы, тіркеу кітаптарының барлық беттері нөмірленіп, түптеледі; соңғы бетінде бас бухгалтер қол қойып, беттер саны көрсетіледі.
Ақша қаражаттарының есебіне арналған кітаптарда беттер баумен тігіліп, мөрмен бекітіледі. Карточкалар бір-біріне бекітілмей, картотека ретінде сақталады; ұзақ мерзім қолданылатын объектілер бойынша номенклатуралық сұрыптау жүргізіледі. Карточкалардың сақталуын бақылау үшін олар арнайы тізімдерде тіркеледі.
Бос парақтар мен тізімдемелер, әдетте, қысқа мерзімге (ай, тоқсан) ашылады. Тіркелімдерді бағандау кәсіпорындағы жазу техникасы мен есеп жүргізу мүмкіндіктеріне тәуелді.
Цифрландыру жағдайындағы құқықтық реттеу қажеттілігі
Есептеу техникасын кеңінен қолдану құжаттардың жаңа түрлерін енгізумен қатар, ұйымдар, қызметкерлер және басқару органдары арасындағы қатынастарды реттейтін міндетті ережелерді әзірлеуді талап етеді. Бұл есептің қатаң құжаттық негізде дұрыс құрылуы мен ұйымдастырылуына маңызды өзгерістер енгізуге мүмкіндік береді.
Негізгі реттеу бағыттары
- Техникамен өңделетін құжаттар мен тіркелімдердің жаңа түрлерін заңды бекіту және ұйымдастырушылық-технологиялық талаптарды сақтау.
- Қағаз құжаттар мен техникалық тасымалдағыштағы құжаттардың арақатынасын анықтау, қажет болса түпнұсқаны ауыстыру тәртібін бекіту.
- Құжаттамаға қол жеткізу ережелерін, мерзімдерін және дауларды шешу тәртібін белгілеу.
- Куәландыру тәсілдерін және сәйкестендіру деректемелерін айқындау; ақпараттың заңды күшін және жауапкершілікті бекіту.
- Өзгерістер мен түзетулер енгізу шешімдерін қабылдау, ақпаратты жинау–тіркеу–сақтау–өңдеу–тапсыру тәртібін белгілеу.
- Құқықтық қатынастар тараптарының заңды мәртебесін, әсіресе есептеу орталықтарының рөлін нақтылау.
- Ережелерді бұзғаны үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік тәртібін бекіту.
Құжат айналымын біріздендірудің өзекті міндеттері
- Құжаттар мен тіркелімдердің жаңа түрлерін қолдану тәртібін бекіту және бірізді жүйе қалыптастыру.
- Жалпы мемлекеттік сыныптаулар мен кодтау жүйелерін (жүйелерді сипаттаудың бірыңғай тілін) қабылдау.
Есептің қағазсыз нысанын кеңінен енгізу қазақстандық есеп әдістемесін толықтыруды талап етеді. Автоматтандырылған тіркеу жүйелері есеп жүргізу технологиясын түбегейлі жаңартып, тиімділікті арттырады.
Бухгалтерлік есеп нысандары (формалары)
Бухгалтерлік есеп нысандары — белгілі бір дәйектілікпен және өзара байланыста, екіжақты принципке сүйене отырып, есеп жазуларын жүргізуге арналған тіркелімдер жүйесі. Есеп нысанын және ақпаратты өңдеу технологиясын кәсіпорын өзі таңдайды және есеп саясатында көрсетеді.
Мемориалдық-ордерлі нысан
Бұл — кең тараған дәстүрлі нысандардың бірі. Синтетикалық есеп үшін көбіне кітаптар, аналитикалық есеп үшін карточкалар қолданылады. Әр шаруашылық операциясы (немесе біртектес құжаттардың жиынтығы) бойынша мемориалдық ордер рәсімделіп, онда операция мазмұны, шоттар корреспонденциясы және сомасы көрсетіледі. Ордерге жасалған күні қойылып, бас бухгалтер қол қояды, ал негіз болған құжаттар қоса тіркеледі.
Барлық мемориалдық ордерлер тіркеу журналында тіркеледі, реттік нөмір беріледі, ай сайын мәліметтер Бас кітапқа көшіріледі. Ай соңында Бас кітап қорытындысы бойынша айналым тізімдемесі жасалып, баланс және өзге есептілік нысандары құрылады.
Артықшылықтары мен кемшілігі
- Артықшылығы: тіркелімдерінің салыстырмалы қарапайымдылығы және жазу техникасының түсініктілігі.
- Кемшілігі: бір ақпарат бірнеше тіркелімде қайталанып жазылады, еңбек сыйымдылығы жоғары.
Бас-журнал нысаны
Бұл нысанда негізгі тіркелім — бас журнал. Ол шоттары аз қолданылатын шағын кәсіпорындарға ыңғайлы. Жазбалар бір кітапта хронологиялық және жүйелік түрде ұштастырылып беріледі, сондықтан шолу жасау жеңілдейді.
Бас журналда бастапқы және соңғы қалдықтар шығарылып отырады, сол себепті кез келген уақытта журнал негізінде баланс жасауға болады. Жазбалар мемориалдық ордерлердің нөмірі мен күні, корреспонденцияланатын шоттардың кодтары және дебет/кредит бойынша сомалар түрінде жүргізіледі.
Журнал-ордерлі нысан
Негізгі қағида — бастапқы құжаттардың мәліметтерін жинақталымдық тізімдемелерде жинақтау. Әр синтетикалық шотқа жеке журнал-ордер ашылып, онда шоттың кредитінен тиісті шоттардың дебетіне жазылатын операциялар көрсетіледі. Қаражаттардың қозғалысын бақылауды күшейту үшін тізімдемелер журнал-ордермен бірге қолданылады.
Кейбір журнал-ордерлерде синтетикалық және аналитикалық есеп қатар жүргізілуі мүмкін. Ай соңында қорытындылар есептеліп, өзара салыстыру жүргізіледі, кейін кредит айналымының жиынтық сомалары Бас кітапқа көшіріледі. Соңынан қалдық шығарылып, баланс пен басқа есептілік нысандары жасалады.
Жай және ықшамдалған нысандар (шағын кәсіпорындар үшін)
Шағын кәсіпорындар есептің жай (жеңілдетілген) нысанын қолдана алады. Бұл жағдайда шаруашылық операциялары барлық шоттарды қамтитын операцияларды есептеу кітабында жүргізіледі. Ол синтетикалық және аналитикалық есепті біріктіретін тіркелім болып саналады.
Ақпарат бастапқы құжаттардан алынып, хронологиялық ретпен әрі шоттар бойынша топтастыру арқылы жазылады. Сонымен бірге есеп айырысу–төлем тізімдемесі жүргізіледі. Мұндай нысан өндірістік емес салалардағы шағын ұйымдарға қолайлы.
Қорытынды
Есеп тіркелімдері — бастапқы құжаттардағы деректерді жүйелеп, бақылауды күшейтіп, қаржылық есептілікті қалыптастыруға негіз болатын негізгі құрал. Тіркелім түрін таңдау ұйымның көлеміне, операциялар санына, ақпаратты өңдеу тәсіліне және автоматтандыру деңгейіне тікелей байланысты. Автоматтандырылған жүйелерді енгізу есеп жүргізудің технологиясын жаңартып, есептің дәлдігі мен тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.