Америка Құрама штатының халқы туралы қазақша реферат
АҚШ халқының жалпы саны шамамен 290 млн адам. Халық саны бойынша мемлекет әлемде Қытай мен Үндістаннан кейін үшінші орын алады.
Өмір сүру ұзақтығы
Нәсілдік және ұлттық құрамы
АҚШ — көп ұлтты мемлекет. Ресми тұрғыда ел азаматтары шығу тегіне қарамастан «америкалықтар» деп аталатын ортақ азаматтық қауымдастыққа біріктіріледі.
Негізгі нәсілдік топтар
- Еуропалық текті тұрғындар — шамамен 84%
- Африкалық текті тұрғындар — шамамен 12%
- Азиялық текті тұрғындар — шамамен 4%
Тарихи араласу нәтижесінде метистер, мулаттар және самбо сияқты жаңа этностық топтардың өкілдері де қалыптасты.
Байырғы халық және иммиграция
Қазіргі кезде АҚШ-тағы байырғы халық — үндістердің үлесі шамамен 1%. Халықтың негізгі бөлігін сырттан келгендер құрайды.
XIX ғасырдың басынан бері әлемнің шамамен 70 елінен 55 млн-ға жуық адам АҚШ-қа қоныс аударған.
XX ғасырдың екінші жартысында иммигранттар арасында еуропалықтардың үлесі азайып, Азиядан, Латын Америкасынан және бұрынғы социалистік елдерден келушілердің саны артты. Соңғы жылдары білімі жоғары, мамандану деңгейі жоғары адамдардың үлесі көбейді. Қазіргі шектеулерге қарамастан, иммиграция есебінен ел халқы жылына шамамен 1 млн адамға өсіп отырады.
Діни құрамы
АҚШ-та діни құрам өте алуан түрлі. Бұл әртүрлі этностардың шығу тегімен және тарихи қоныс аудару бағыттарымен түсіндіріледі.
Христиандық бағыттар
Халықтың басым бөлігі христиандықтың түрлі бағыттарын ұстанады. Ұлыбритания мен Скандинавиядан қоныс аударғандардың ұрпақтары арасында протестанттар көбірек болса, ата-бабалары Италия мен Испаниядан келгендердің арасында католиктер басым.
Мормондар орталығы
Юта штатындағы Үлкен Тұзды көл маңында мормондардың ерекше діни қауымдастығының ірі орталығы қалыптасқан. Бұл аймақта діни қағидалар күнделікті өмір салтына айқын әсер етеді.
Басқа діндер
Елде ислам мен буддизм өкілдері де бар, ал байырғы тұрғындарда дәстүрлі наным-сенімдер сақталған. Жалпы алғанда, АҚШ-та 250-ден астам бағыттағы шіркеу мен діни ұйым жұмыс істейді.
Халықтың орналасуы және қоныстану ерекшеліктері
Тығыздық және аумақтық айырмашылық
АҚШ аумағында халық біркелкі қоныстанбаған. Орташа тығыздық — 1 км²-ге 28 адам. Тығыз қоныстанған аудандарға Атлант мұхиты жағалауы, Ұлы көлдер маңы және батыстағы Калифорния штаты жатады (кей жерлерде 1 км²-ге 200–400 адам).
Аляска мен таулы аймақтарда халық сирек орналасқан: таулы аудандарда тығыздық 1 км²-ге 1–10 адам шамасында, ал Алясканың солтүстігінде қоныстанбаған аумақтар да бар.
«Қар белдеуі» мен «Күн белдеуі»
Соңғы жылдары халық санының жедел өсуі оңтүстіктегі штаттарда байқалады (Флорида, Техас, Калифорния). Бұл құбылыс солтүстіктегі «қар белдеуі» штаттарынан табиғаты қолайлырақ оңтүстіктегі «күн белдеуі» аймақтарына қоныс аударудың күшеюімен түсіндіріледі.
Қалалану және урбанистік құрылым
Қала халқы және жоспарлау
АҚШ халқының шамамен 3/4 бөлігі қалаларда тұрады. Елде 9 мыңдай қала бар. Көптеген қалалардың жоспары төртбұрышты торға ұқсас болып келеді және айқын ажыратылатын функционалдық зоналарға бөлінеді.
Қаланың орталық іскерлік бөлігінде («сити») офистер, банктер, биржалар, сауда орталықтары орналасады. Зәулім ғимараттар көбіне қаланың экономикалық қуаты мен даму деңгейін көрсететін белгі ретінде қабылданады.
Субурбандалу және «бір қабатты Америка»
Америкалықтар көбіне жеке үйде тұруды қалайды, сондықтан қала маңы аумақтарының шектен тыс ұлғаюы байқалады. Географтар «бір қабатты Америка» деп атайтын мұндай аудандарда АҚШ отбасыларының шамамен 2/3 бөлігі өмір сүреді.
Орталық аудандардан ауқатты тұрғындардың қала сыртына жаппай қоныс аударуымен сипатталатын урбандалу түрі субурбандалу деп аталады.
Мегалополистер
Қалалар аумағының кеңеюі мен халық санының артуы қала агломерацияларының бірігуіне, нәтижесінде мегалополистердің қалыптасуына әкелді. Қазіргі кезде АҚШ-та аса ірі үш мегалополис бар:
Бостоннан Вашингтонға дейін созылады.
Чикаго мен Питтсбург аралығы.
Сан-Франциско мен Сан-Диего аралығы.
| № | Мегалополис | Агломерация саны | Халық саны (млн) | Аумағы (мың км²) | Ұзындығы (км) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Босваш | 40 | 45 | 100 | 800 |
| 2 | Чипиттс | 35 | 35 | 160 | 900 |
| 3 | Сан-Сан | 15 | 18 | 100 | 800 |
| Барлығы | 90 | 98 | 360 | 2500 | |
Ауыл халқы
Ауыл халқы негізінен бір-бірінен оқшау орналасқан фермаларда тұрады. Тұрмыс жағдайы қалалық өмірден айтарлықтай алшақ емес. Бұл АҚШ қоғамына тән өмір салтының стандарттылығы мен ортақ әлеуметтік үлгілердің бар екенін көрсетеді.
Ғылымы және мәдениеті
Білім және кітапханалар
АҚШ ғалымдарының ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі зор. Елде Гарвард (1636), Колумбия (1754), Принстон (1746) сияқты тарихи университеттермен қатар көптеген жоғары оқу орындары жұмыс істейді. Мұнда америкалықтар ғана емес, әлемнің әр елінен келген студенттер де білім алады.
Соңғы онжылдықтарда Қазақстанның талантты жастары «Болашақ» бағдарламасы аясында АҚШ университеттерінде оқып жүр. АҚШ-тағы Конгресс кітапханасы мен Гарвард университетінің кітапханасы кітап қоры бойынша әлемдегі ең бай кітапханалардың қатарына кіреді.
Әдебиет, музыка және танымал мәдениет
XX ғасырда америкалық өмір салты мен мәдениеті басқа елдерге де айқын әсер ете бастады. Д. Лондон, У. Фолкнер, Э. Хемингуэй, Т. Драйзер, М. Твен сияқты жазушылардың шығармалары әлем оқырмандарына кеңінен таныс.
Африкалық текті америкалықтар бүкіл әлемге блюз бен джаз музыкалық дәстүрін таратты. Сондай-ақ кең тараған джинсы мен кока-коланың отаны — АҚШ. Америкалық мәдени ықпалдың маңызды арналарының бірі — Голливуд киноөндірісі.
Азаматтық құндылықтар және спорт
Америкалықтар АҚШ мемлекетінің мүддесін жоғары қоюға, мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге және отансүйгіштікке жастайынан тәрбиеленеді. Бұл ұстанымдар еңбек мәдениетімен және қоғамдық белсенділікпен ұштасып жатады.
- Америкалық футбол
- Бейсбол
- Баскетбол
Осы себепті қалаларда ірі спорт нысандарын салуға ерекше мән беріледі. Мысалы, Жаңа Орлеанда биіктігі 27 қабатты үймен шамалас, елдегі ең ірі жабық стадиондардың бірі орналасқан. АҚШ аумағында 7 рет Олимпиада ойындары өткізілген.