Мұражайдың негізгі мақсаты
1946 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясы жанынан Тарих, археология және этнография институты ашылды. Экспедициялық зерттеулердің нәтижесінде құнды археологиялық бұйымдар жинақталып, ғылыми айналымға енгізіле бастады. 1973 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институты негізінде Археология мұражайы құрылды. Мұражайдың ашылуы археологиялық зерттеулердің жүйеленуіне, материалдарды өңдеу, сақтау және ғылыми сипаттаудың жаңа деңгейге көтерілуіне ықпал етті.
Мұражайдың мақсаты
Мұражайдың негізгі мақсаты — Қазақстан аумағындағы адам қоғамының ежелгі дәуірден кейінгі орта ғасырларға дейінгі дамуын көрсету. Республика территориясын мекендеген тайпалар мен халықтар қалдырған сан алуан ескерткіштер олардың жоғары деңгейде дамыған мәдениеті болғанын және бұл мұраның әлемдік мәдениет қорына қосқан үлесін айқын дәлелдейді.
Экспозиция құрылымы
Мұражай экспозициясы төрт ірі бөлімнен тұрады. Материалдар хронологиялық кезеңдер мен аймақтар бойынша жүйеленіп, келушіге тарихи даму логикасын анық әрі бірізді ұсынады.
Жүйелеу қағидаты
- Хронологиялық кезеңдер бойынша
- Аймақтар (аудандар) бойынша
- Мәдениеттер мен ескерткіш түрлері бойынша
Келушіге беретін құндылығы
Экспозиция Қазақстан аумағы адамзат дамуының маңызды орталықтарының бірі болғанын, мұнда көне дәуірден бастап күрделі әлеуметтік-мәдени үдерістер үздіксіз жүргенін нақты деректермен көрсетеді.
I бөлім: Алғашқы қауымдық құрылыс және оның ыдырауы
Бұл бөлім Қазақстан археологиясындағы ең маңызды жетістіктердің бірі — ежелгі палеолит ескерткіштерін анықтау нәтижелеріне сүйенеді. Палеолит — адамзат тарихындағы шешуші кезең, ал мұражай материалдары Қазақстанның адамзаттың қалыптасу және даму кеңістігіне кіретінін айқындайды.
Негізгі көрсетілімдер
- Орта палеолит ескерткіштері
- Жоғарғы палеолит ескерткіштері
- Неолит ескерткіштері
- Энеолит ескерткіштері
II бөлім: Қола дәуірі ескерткіштері
Келесі бөлім қола дәуіріне арналған. Орталық Қазақстан материалдары екі кезең арқылы ұсынылады: Қазақстан археологтары айқындаған Нұра және Атасу кезеңдері. Бұдан бөлек, кейінгі қола дәуірінің Беғазы-Дәндібай мәдениетіне арнайы бөлім берілген.
Кезеңдер
- Нұра кезеңі
- Атасу кезеңі
- Беғазы-Дәндібай мәдениеті (кейінгі қола)
Артефактілер
Экспозицияда садақ жебелерінің қола ұштары, қола және алтыннан жасалған әшекей бұйымдар сияқты сирек табылымдар көрсетіледі.
Қоныстар мен жерлеу дәстүрі
Қола дәуірі қоныстарының мәдениеті, қоныс жоспарлары, жерлеу рәсімдері мен жерлеу орындарының сипаты көрнекі материалдар арқылы ұсынылады.
III бөлім: Ерте темір дәуірі және алғашқы мемлекеттену үдерістері
Үшінші бөлім б.з.д. VIII ғасырдан б.з. V ғасырына дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл уақытта Қазақстанның ежелгі тұрғындары көшпелі мал шаруашылығына біртіндеп көшіп, тайпалық одақтардың қалыптасу үдерісі күшейді.
Негізгі мәдениеттер мен аймақтар
- Орталық Қазақстан: Тасмола мәдениеті
- Савроматтар мен сарматтар ескерткіштері
- Жетісу: сақ мәдениеті
- Жетісу: үйсіндер мәдениеті
Сақ мұрасы және Есік қорғаны
Қару-жарақ, еңбек құралдары, әшекейлер және жерлеу бөлмелерінің макеттері сақ мәдениетінің жоғары деңгейін көрсетеді. Осы бөлімде Есік қорғанынан табылған материалдар ерекше орын алады: “Алтын адамның” киімі мен бас киімін қалпына келтіріп көрсету экспозицияның ең әсерлі тұстарының бірі.
Оңтүстік Қазақстандағы қоныстар
Экспозицияның бір бөлігі Оңтүстік Қазақстандағы б.з. I мыңжылдығындағы қоныстарға арналған. Мұнда Ақтөбе, Баба-Ата, Шаушықұм қоныстарынан табылған материалдар ұсынылған.
IV бөлім: Орта ғасырлар және қалалардың өркендеуі
Төртінші бөлім б.з. I мыңжылдығының орта шенінен кейінгі тарихи кезеңдерді қамтиды. Мұнда X–XII ғасырлардағы ортағасырлық Қазақстан қалаларының өркендеуі, қалалық мәдениеттің өсуі және қоғамдық өмірдің күрделенуі кеңінен көрсетіледі.
Көпшілікке арналған ашық білім кеңістігі
Археологиялық мұражай өзге мұражайлар сияқты көпшілік жұртшылыққа арналған. Ол келушілердің білім көкжиегін кеңейтіп, тарихи сананы тереңдетуге ұмтылады. Қазақстанда жүргізіліп жатқан археологиялық қазбалар мұражай қорын тұрақты түрде толықтырып, ең маңызды табылымдар экспозицияда көрсетіліп отырады.