АҚШ менеджментіндегі стратегиялық ерекшелігі туралы қазақша реферат
Тәжірибелік қолдану тұрғысынан АҚШ-тың тәжірибесі ерекше назар аударады. Соңғы елу жыл ішінде мұнда нәтижелерге бағытталған бюджеттеу (НББ) тұжырымдамасының әртүрлі модификациялары қолданылып, ел осы саладағы ең ықпалды бағыт берушілердің бірі ретінде қалыптасты.
НББ енгізілуінің тарихи негізі
НББ-ді енгізу реформасының әр кезеңінде мемлекеттік шығындарды нақты нәтижелермен байланыстыратын арнайы тәртіптер бекітіліп отырды. Бұл үрдіс ХХ ғасырдың 40-жылдарының соңындағы Гувер комиссиясының АҚШ үкіметі жұмысын қайта ұйымдастыруға қатысты бастамаларынан басталып, кейінірек 1993 жылғы Мемлекеттік мекемелер қызметінің нәтижелерін бағалау туралы заң және 1997 жылғы Теңестірілген бюджет туралы заң секілді құжаттармен жалғасты.
АҚШ-та бағдарламалық-мақсатты бюджеттеудің даму кезеңдері
1) Performance Budget (PB)
1949–1962Бұл жүйе мемлекеттік ресурстарды жай ғана жұмсаудан гөрі, мемлекеттік функцияларды орындау және қызметтерді іске асыру арқылы нәтижеге қол жеткізуге басымдық берді. Федералдық бюджет мемлекеттік саясат мақсаттарын шығындармен байланыстыратын саяси құжат ретінде қарастырылды.
- Шығыстар құрылымын ғана емес (еңбекақы, сатып алулар, жалға алу т.б.), бағдарламадан күтілетін нәтижені де сипаттады.
- Алайда бюджеттік бағдарламаларды шығыстармен толық баламалы байланыстыру қиын болды.
- Себептердің бірі — басқару және жанама шығыстарды сыныптауда көрсету ерекшеліктері және бағдарламаларды басқарудың бірыңғай қағидаларының қалыптаспауы.
2) PPBS: Planning–Programming–Budgeting System
1962–1971PPBS-ке өтудің негізгі себептерінің бірі — бюджеттік жоспарлаудың шамадан тыс орталықсыздандырылуы. Бұл жағдай бәсекелес бағдарламалар арасында қаражат бөлуде және шығыс қажеттіліктерін анықтауда қателіктерге әкелді.
PPBS не берді?
Міндеттемелерді орындаудың ұқсас тәсілдерін салыстыруға және ең тиімді нұсқаны таңдауға мүмкіндік берді.
- Әр ведомство өз қызметтерін талдап, оларды әлеуметтік мәні бар мақсаттарға бағытталған бағдарламаларға топтастырды.
- Мақсатқа апаратын міндеттер мен іс-шаралар иерархиясы құрылды, базалық элементтерге дейін нақтылауды талап етті.
- Бағдарламаның толық құнын бағалау үшін әр элементтің шығындары есептелді.
3) MBO: Management by Objectives
1972–1975Бизнес тәжірибесінен алынған бұл әдіс мақсаттарды таңдауда және оларға жету құралдарын белгілеуде басқарудың құрылымын қайта қарастыруды көздеді. Негізгі ерекшелік — ұйым мақсаттарына жету үшін барлық қызметкерлердің жауапкершілік деңгейін күшейту.
Осы кезеңде алғаш рет қол жеткізілген нәтижелердің әлеуметтік маңыздылығын бағалауға талпыныс жасалды. Сонымен бірге НББ енгізудегі күрделі мәселе анық көрінді: мемлекеттік шығындар тиімділігін өлшейтін әлеуметтік және экономикалық көрсеткіштер жүйесін құру.
4) ZBB: Zero-Based Budgeting
1977–1981Федералдық бюджет тапшылығы күшейіп, ұзақ мерзімді міндеттемелер өскен жағдайда АҚШ Президенті Дж. Картер 1979 жылы министрліктер басшыларын бюджеттік өтініштерді дайындауда ZBB тәсілін қолдануға міндеттеді.
- Кезеңнен кезеңге өтетін артық шығындарды анықтап, жоюға мүмкіндік берді.
- Әр мақсат үшін шығын деңгейлері әртүрлі бірнеше бағдарлама нұсқасын ұсыну талап етілді.
- Кемінде бір нұсқа ағымдағы деңгейден төмен болуы тиіс болды — яғни мақсатқа жетудің арзанырақ жолын табу міндеттелді.
5) PBB: Performance-Based Budgeting
1993–19991993 жылы қабылданған Government Performance and Results Act (GPRA) бюджеттік шығыстарды мемлекеттік саясаттың негізгі мақсаттарымен және сол мақсаттарға жету тәсілдерімен байланыстыруға бағытталды. Осы құжат арқылы бағдарламалық-мақсаттық және нәтижелерге негізделген бюджеттеу жүйесі құқықтық тұрғыда нығайды.
GPRA-ның басқарушылық логикасы
Шешім қабылдау мен есеп беруде субсидия көлемі немесе тексерулер саны сияқты көлемдік көрсеткіштерді көбейтуден гөрі, нақты қоғамдық нәтижелерге назар аудару қажет деп танылды: жұмыспен қамтуды арттыру, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, азаматтар қажеттіліктерін қанағаттандыру.
Жоспарлау және есеп беру құжаттары
- Стратегиялық жоспар (5 жылға)
- Жылдық жұмыс жоспары (Annual Performance Plan)
- Жылдық есеп (Annual Performance Report)
Стратегиялық жоспардың мазмұны
Mission
Министрлік қызметінің миссиясын және әрекет ету аясын айқындау.
Outcome goals
Ұзақ мерзімді, әлеуметтік мәні бар нәтижелік мақсаттарды белгілеу.
Resources & approach
Қандай ресурстармен және қандай тәсіл арқылы мақсаттарға жету жоспарланатынын сипаттау.
Стратегиялық жоспардың басты мақсаты — министрліктің стратегиялық мақсаттарын қызметкерлердің күнделікті қызметімен байланыстыру. Жылдық мақсаттар тікелей нәтижелер мен соңғы нәтижелер жүйесі ретінде құрылып, кейін жыл сайынғы есепте жоспарланған көрсеткіштермен салыстыру арқылы бағаланады. Есепте, сондай-ақ, бекітілген смета шеңберінде ресурстарды шығыс баптары арасында қайта бөлу туралы мәліметтер қамтылады.
Қазақстандағы қолданылуы
Қазақстанда 2008 жылы жаңа мемлекеттік жоспарлау және нәтижелерге бағытталған бюджеттеу жүйесіне көшу шеңберінде үш пилоттық министрлікте — Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінде, Әділет министрлігінде және Қаржы министрлігінде — сондай-ақ өңірлік деңгейде Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінде стратегиялық жоспарлар әзірленіп, бекітілді.
Сол жылы Қазақстан Республикасының барлық орталық мемлекеттік органдары алғаш рет үш жылдық стратегиялық жоспарларын дайындады. 2009 жылдан бастап орталық мемлекеттік органдардың бағдарламалық жоспарлаудың осы жүйесіне толық көшуі жоспарланды.
Америкалық модельмен ұқсастығы
Қазақстандағы стратегиялық жоспар құрылымы америкалық тәсілге ұқсас: министрліктің стратегиялық миссиясын (mission statement) қалыптастыру және стратегиялық бағыттар мен мақсаттарға жетуге арналған міндеттер кешенін айқындау негізгі өзек ретінде қарастырылады.