Билік бөлу теориясының негізгі ережелері мынадай
Мемлекеттік билікті бөлу теориясы
Билікті бөлу теориясы шамамен үш жүз жыл бұрын қалыптасты. Оның негізін қалаушылардың қатарында ағылшын философы, материалист және саяси ойдың ірі өкілі Джон Локк (1632–1704) пен француз философы әрі құқықтанушы Шарль Луи Монтескье (1689–1755) аталады. Локктың көзқарастары 1690 жылы жарияланған «Мемлекеттік басқару туралы екі трактат» еңбегінде жүйеленсе, Монтескьенің идеялары «Парсы хаттары» секілді еңбектерінде және кейінгі іргелі тұжырымдарында тереңдей түсті.
Негізгі ой
Билікті бөлу қағидасының өзегі — бір қолға шоғырланған биліктің озбырлыққа (тиранияға) ұласу қаупін азайту, мемлекет институттарын өзара тежемелік пен тепе-теңдік арқылы тұрақтандыру және азамат бостандығын қорғау.
Джон Локк: билікті бөлу — заңсыздықтың алдын алу тетігі
Джон Локк абсолюттік монархияның тирандық сипатқа ие болуына қарсы шығып, билікті бөлісу қажеттігін негіздеді. Оның пікірінше, заңсыздық адам табиғатына қайшы, ал билікті бөлу қағидасына сүйенген жария (мемлекеттік) билік азаматтардың табиғи құқықтарын сақтауға және ортақ мүддені қорғауға бағытталуы тиіс.
Шарль Луи Монтескье: үш тармақ және бостандық кепілі
Монтескье мемлекеттік биліктің үш тегі болуы қажет екенін айтты: заң шығарушы, атқарушы және сот билігі. Оның тұжырымы бойынша, осы тармақтардың бірігуі қоғамда еркіндікке қауіп төндіріп, қорқыныш пен зорлыққа жол ашады.
Заң шығарушы билік
Уақытша немесе тұрақты заңдар қабылдайды, қолданыстағы заңдардың күшін тоқтатады немесе өзгеріс енгізеді.
Атқарушы билік
Соғыс жариялау, бейбітшілік орнату, өкілдерді қабылдау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету сияқты мемлекеттік істерді жүргізеді.
Сот билігі
Қылмыстық жауаптылықты іске асырады, жеке тұлғалар арасындағы дауларды шешеді және құқықтарды қорғайды.
Монтескьенің белгілі қағидасы: егер заң шығарушы мен атқарушы билік бір адамның немесе бір органның қолына біріктірілсе — бостандық болмайды; ал сот билігі өзге тармақтардан бөлінбесе — құқық пен еркіндік сенімсіз күйге түседі.
Кеңестік тұжырым және кейінгі өзгеріс
Кеңестік мемлекеттік билік концепциясы К. Маркс, Ф. Энгельс және В. И. Ленин еңбектерінде қалыптасып, билікті «жұмысшы корпорациясының» билігі ретінде түсіндіруге ұмтылды. Ұзақ уақыт бойы билікті бөлу теориясы кеңестік ғылымда «буржуазиялық» құбылыс деп танылып, мемлекеттік органдар арасындағы өкілеттіктерді бөлісу қажеттігі толық мойындалмады. Дегенмен уақыт өте келе билікті бөлу идеясы кең тарай бастады: мемлекеттік билік тетігі, оның элементтері, билік субъектісі мен институттары (органдар, тікелей демократия нысандары) туралы түсініктер орнықты.
Тарихи тамырлар: Ежелгі Греция мен Рим
Билікті бөлу қағидасының бастаулары Ежелгі Греция мен Римдегі саяси-құқықтық тәжірибелерден көрінеді. Солон архонт ретінде 400 кеңесті құрып, сонымен қатар өкілеттіктері қабаттасып, бірін-бірі тежейтін тетіктердің сақталуына мән берді. Кейін Аристотель «Саясат» еңбегінде мемлекеттік құрылымның үш элементін — кеңестік (заң шығарушылық) органды, магистратураларды және сот органдарын — бөліп көрсетті. Ал Полибий билік элементтерінің бір-біріне қарсы тұра отырып, бір мезгілде өзара қолдайтынын түсіндіріп, тепе-теңдік идеясын нақтылады.
Еуропадағы құқықтық бекіту
1789 жылғы Адам және азамат құқықтарының декларациясы билік бөлінбеген және құқықтарды жүзеге асыру кепілдендірілмеген қоғамда Конституция болмайтынын жариялады. Бұл тұжырым билікті бөлу қағидасының құқықтық мемлекет үшін іргелі өлшем екенін айқын көрсетті.
Қазақстандағы билікті бөлу қағидасының қалыптасуы
Қазақстанда билікті бөлу қағидасы тәуелсіздікке өту кезеңінде күрделі саяси-құқықтық трансформациялармен қатар орныға бастады. 1990 жылғы 25 қазанда қабылданған акт мемлекеттік басқару жүйесін жаңаша пайымдауға жол ашты. 1978 жылғы Конституцияда Жоғарғы Кеңеске «бүкіл билік» бекітілгенімен, билік тармақтарының бөлінісі, тұрақты жұмыс істейтін парламенттік тетік және тежемелік пен тепе-теңдік жүйесі толыққанды орныққан жоқ.
1993 жылғы Конституцияға қатысты түйін
1993 жылғы Конституция бірқатар қайшылықты құқықтық негіз қалыптастырды: тұрақты жұмыс істейтін Жоғарғы Кеңес өз функцияларын толық деңгейде атқара алмады, ал тежемелік және тепе-теңдік тетіктері жеткілікті дәрежеде орнықпады. Сонымен бірге сол кезеңде президенттік басқару моделі де толық айқындалмаған еді.
Н. Ә. Назарбаевтың бағалауынша, Қазақстанда парламентаризмнің орнықтырылмауына парламентаризм дәстүрі мен саяси мәдениеттің жеткілікті қалыптаспауы, көппартиялық жүйенің даму деңгейі және қоғамның оны қабылдауға дайын еместігі әсер етті.
Қазақстан Республикасының конституциялық қағидасы бойынша, мемлекеттік билік біртұтас, бірақ ол Конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөліну, сондай-ақ олардың өзара іс-қимылы арқылы жүзеге асырылады (Конституцияның 3-бабы 4-тармағы). Бұл жерде биліктің көлденең бөлінісімен қатар, жоғарғы және жергілікті органдар арасындағы өкілеттіктерді межелейтін тік бөлініс те маңызды орын алады.
Президенттің орны
- Президентті биліктің бір тармағына толық жатқызу әрдайым мүмкін емес.
- Оның өкілеттіктері билік тармақтарының қызметіне белгілі бір деңгейде ықпал етіп, олардың үйлесімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге бағытталады.
- Басқарудың түпкі өлшемі — билік органдарының халық алдындағы жауапкершілігі.
Билікті бөлу теориясының негізгі ережелері
- Билікті бөлу қағидасы Конституциямен бекітіледі.
- Конституцияға сәйкес заң шығарушы, атқарушы және сот билігі әртүрлі органдар мен тұлғалар арқылы жүзеге асырылады.
- Билік тармақтары өз құзыреті шегінде тең және дербес әрекет етуі тиіс.
- Бірде-бір билік тармағы екіншісіне тиесілі өкілеттіктерді иеленбеуі керек.
- Сот билігі саяси ықпалдан тәуелсіз болуы қажет.
Қорытынды: халық — мемлекеттік биліктің бастауы
Кеңес Одағының ыдырауынан кейін жаңа қоғамдық қатынастар жағдайында Қазақстан үшін мемлекеттік билікті ұйымдастырудың бағытын айқындау аса маңызды мәселе болды. Ел өз таңдауын жасап, Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық екенін бекітті. Халық билікті тікелей республикалық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін мемлекеттік органдарға береді. Осы қағида билік тармақтарының легитимділігі мен жауапкершілігінің негізін құрайды.