Тіршілктің барында сыйласа біл
Философия тарихында болмыс ұғымын алғаш пайдаланып, оны дербес мәселе ретінде қарастырған көне грек ойшылы — Парменид (б.э.д. V–VII ғасырлар). Оның пайымдауынша, болмыс — бар болу, өмір сүру; одан өзге ештеңе жоқ. Ал жоқ болу — болмыссыздық.
Антикалық бастаулар: болмысты түсіндірудің үш бағыты
Антикалық ойда болмыс мәселесі бірден бірнеше арнаға бөлінді: Парменид — тұрақтылық пен тұтастықты, Гераклит — қозғалыс пен қарама-қайшылықты, ал Левкипп пен Демокрит — атомдар мен бостықты түпнегіз ретінде алға шығарды.
Парменид: тұтастық, тұрақтылық, мәңгілік
Парменид әлемді болмыс ретінде тұтас, тұрақты, мәңгі деп түсіндіреді және ең бастысы — оның бар екеніне, өмір сүретініне ерекше мән береді. Оның болмысы ой арқылы жететін, кемеліне келген, мәңгі, өз-өзіне тепе-тең, бөлінбейтін идеалды болмыс ретінде сипатталады.
Парменидтің бейболмысты теріске шығаруы және мінсіз, мәңгілік болмыстың барын мойындауы — Батыс өркениетінің дүниетанымдық іргетасына айналған көзқарастардың бірі. Кейінгі христиан дүниетанымындағы «адам Құдайдың бейнесіне ұқсатып жаратылды және жаратылған дүниеге әмірші етілді» деген қағида да осы болмыс идеяларымен үндесіп жатпай ма?
Осы тұрғыдан қарағанда, марксизмді де Батыс Еуропа ой-өрісінің бір логикалық шегі ретінде түсіндіруге болады: коммунизм — қажеттіліктер толық өтелген, әлеуметтік біркелкілік орнаған, яғни адамның шығармашылық іс-әрекеті арқылы жер бетінде жүзеге асқан идеалдық қоғам туралы жоба.
Гераклит: мәңгі қозғалыс және қарама-қайшылық
Парменидтің замандасы Гераклит үшін ең маңыздысы — дүниенің мәңгі қозғалыста болуы. Ол әлемді бірде лапылдап жанатын, бірде бәсеңдеп, қайта тұтанып отыратын мәңгілік от ретінде сипаттайды.
Оның пікірінше, болмысқа қарама-қайшылықтар мен олардың өзара әрекеттесуі тән, сондықтан болмыс өзгермелі. Болмыс пен болмыссыздық ажырамас бірлікте: екеуі де «өмір сүреді», бірі екіншісіне өтіп, бірін-бірі тудырып отырады. Осыдан «бәрі өткінші, бәрі өзгермелі» деген түйін шығады.
Левкипп пен Демокрит: атом және бостық
Левкипп және оның шәкірті Демокрит (б.э.д. 460–370 жж. шамасы) дүниедегі барлық заттар мен құбылыстардың түпнегізі — атом, яғни ең ұсақ бөлінбейтін бөлшек деп білді. Барлық нәрсе атомдардан құралады, ал атомдар бір-бірінен бостық арқылы ажыратылады.
Бостық, бір жағынан, заттар мен құбылыстардың саналуандығына мүмкіндік берсе, екінші жағынан, олардың қозғалуына жағдай жасайды. Сөйтіп, олардың тұжырымы: дүниеде атом (болмыс) және бостық (болмыссыздық) бар.
Платон: идеялар дүниесі — шынайы болмыс
Платон (б.э.д. 427–347 жж.) үшін болмыс — мәңгі өмір сүретін, өзгермейтін, сана тектес рухани идеялар әлемі. Идеялар — заттар мен құбылыстардың түпнегізі, олардың «қандай болатынын» айқындайтын бастау.
Ал заттар дүниесі өткінші: пайда болады, тозады, жойылады. Сондықтан ол шынайы болмыс емес, тек идеялар дүниесінің көмескі бейнесі ғана.
Орта ғасырдан Жаңа заманға дейін: болмыстың жаңа тіректері
Діни дүниетаным үстемдік еткен ортағасырлық философияның өзегі — Құдай болмысы. Құдай мәңгі, уақыт пен кеңістіктен тыс, әлем мен табиғаттың жаратушысы ретінде қарастырылды.
Қайта өрлеу дәуірі мен Жаңа заманда ғылым мен техниканың өрістеуіне байланысты философияда адам, ақыл-ой және ғылым жетістіктерін адам игілігіне жарату идеясы алдыңғы орынға шықты. Осыған сай болмысты табиғатпен ұштастыру, оны адамның танымдық және жасампаздық қуатымен байланыстыруға ұмтылыс күшейді (Ф. Бэкон, Р. Декарт).
Неміс классикалық философиясы: идея, табиғат, қоғам
Г. Гегель шынайы болмысты абсолютті идея деп түсіндірді. Платон дәстүрін жалғастыра отырып, ол объективті идеализм тұрғысынан келгенімен, болмыс ұғымын диалектикалық даму процесі ретінде қарастыру арқылы ерекше жаңалық енгізді.
Л. Фейербах үшін шынайы болмыс — табиғат, ал табиғаттың ғажайып туындысы әрі жетістігі — адам.
К. Маркс пен Ф. Энгельс материалистік дүниетаным мен диалектиканы ұштастырып, қоғам мен тарихты танып-білудің жаңа ғылыми әдіснамасын ұсынды. Олар философияға қоғамдық болмыс ұғымын енгізіп, қоғамның қызметі, өзгерісі және дамуы объективті заңдылықтарға бағынатынын, оның материалдық негізі бар екенін тұжырымдады.
XX ғасыр: экзистенциализм және адамның болмысы
XX ғасырда өріс алған көптеген философиялық ағымдардың ішінде болмыс мәселесін айрықша көтеріп, жан-жақты талдаған бағыттардың бірі — экзистенциализм (өмір сүру философиясы). Оның өзегі — адам және адамның қайшылықтарға, тарихи-әлеуметтік апаттарға толы заманда өмір сүру мүмкіндігі.
Қысқаша қорытынды: болмыс ұғымының күрделілігі
Тарихи шолу көрсеткендей, болмыс ұғымы өте күрделі әрі сан қырлы. Әр дәуірде оның мазмұны тереңдеп, жаңа қырлары ашылып отырды. Енді болмыстың философиялық мән-мағынасын түйіндейтін негізгі қырларға назар аударайық.
Болмыс мәселесінің негізгі үш қыры
1) Не бар және ол қалай өмір сүреді?
Бұл қыр мынадай сұрақтар тізбегімен ашылады: не бар, не өмір сүреді? Дүние деген не? Ол қайда? Ол қашаннан және қалай бар? Жауап жалпы сипатта түйінделеді: дүние осында да, басқа жерде де бар; қазір де бар, бұрын да болған және бола береді — ол түпкілікті.
Ал жеке заттар, организмдер, адамдар және олардың тіршілік әрекеті шектеулі: олар ауыспалы, өткінші.
Халық даналығы
«Қарап тұрсам дүние шолақ екен. Бір-біріне адамдар қонақ екен. Тіршіліктің барында сыйласа біл. Бұл дүниенің қызығы сол-ақ екен», — деп бабаларымыз өмірдің қысқалығын ескертіп, мәнді ғұмыр кешуге шақырған.
Тағы бір түйін: «Былтыр құлын, биыл тай. Біреу кедей, біреу бай. Диірменнің тасындай шыр айналған дүние-ай!» Уақыт бір орында тұрмайды, заман озады.
Осыдан тұтастық ретіндегі табиғат болмысының тұрақтылығы мен жеке заттар мен құбылыстар болмысының өткіншілігі арасындағы қайшылықтың өзара байланысы мен бірлігі туындайды. Дүние, жалпы алғанда, тұрақты; бірақ оның жекелеген бөліктері көшпелі, өзгермелі, кейде «алдамшы» болып көрінеді.
2) Тең өмір сүру және өмір сүру түрлерінің әр алуандығы
Табиғат, қоғам, адам, ойлар мен идеялар — бәрі бар, яғни өмір сүреді. Бірақ олардың өмір сүру тәсілдері әртүрлі. Соған қарамастан, олардың бар болуы дүниенің шексіз де тұрақты тұтастығын құрайды.
Табиғат дүниесі болған, бар және бола береді. Адам мен қоғам пайда болғаннан бері бар, әрі бола береді дейміз. Олардың әрқайсысы өз айырмашылығын, ерекшелігін, шектілігі мен өтпелілігін сақтай отырып, дүниенің біртұтастығын, тұрақтылығы мен түпкіліктілігін қамтамасыз етеді.
3) Бардың бәрі — нақты ақиқат және оның ішкі логикасы
Үшінші қыр мынаған саяды: дүниеде бардың, өмір сүретінің бәрі — нақты ақиқат. Бұл ақиқаттың өмір сүруінің және дамуының ішкі логикасы бар, әрі ол адам санасында нақты бейнесін таба алады.
Болмыс туралы ойлау — дүниенің тұтастығын, өзгерісін және адам тәжірибесінің шектілігін бір мезетте түсіндіруге ұмтылу. Әр дәуір бұл ұғымды өз сұрақтарымен байытып, жаңа мазмұнмен толықтырды.