Қос қызметті аффикстер

Қазақ тілі агглютинативті тілдер тобына жатады. Сондықтан сөзжасам мен сөзтүрленім қызметін көбінесе қосымшалар атқарады. «Қосымша» термині алғашқы грамматикаларда әртүрлі аталып, кейде приставка, послелог, частица сияқты атаулармен берілген.

Термин қалыптасуы: алғашқы көзқарастар

«Қосымша» терминін қазақ тіл біліміне алғаш енгізген белгілі ғалым А. Байтұрсынұлы. Ол жалғанған сөздің тұлғасын ғана өзгертіп, мағынасын өзгертпейтін қосымшаларды жұрнақ деп атаған. Ал Қ. Жұбанов «жұрнақ» терминінің орнына үстеу терминін қолдануды ұсынған.

Ы.Е. Маманов: жіктеудің өзегі

Ы.Е. Маманов қосымшаларды, ең алдымен, сөз жасайтын және тек форма жасайтын қосымшалар деп жіктеу қажет деген концептуалды пікір ұсынды. Бұл бағыт кейін С. Исаев еңбектерінде дамытылып, осы негізде жүйелене түсті.

С. Исаев: «функциялық қосымшалар»

С. Исаев қосымшаларды осы үлгіде жіктеуде бір өзгешелік енгізеді: сөзжасам қосымшаларының бір тармағы ретінде функциялық қосымшалар деген бөлікті бөліп көрсетеді.

Мысал ретінде көрсетілген қосымшалар:

-дай -дей -ша -ше -сыз -сіз -ғы -гі

Функциялық қосымшалардың тілдік табиғаты

Ғалым бұл қосымшаларды жаңа сөз де тудырмайтын, форма да тудырмайтын, тек контексте ғана өмір сүретін сөзжасам қосымшаларының ерекше қолданысы ретінде сипаттайды (қараңыз: [5, 226 б.]).

Қазақ тіл білімінде осы қосымшалардың тілдік табиғаты туралы алғаш тың пікір айтқан ғалымдардың бірі — Ы.Е. Маманов. Оның «Лекциялар курсы» қазақ тілі морфологиясының өзекті мәселелеріне, соның ішінде сөзжасам мен формажасам арасындағы шекараны айқындауға және есім сөз таптары құрамында қарастырылып жүрген қосымшалардың қызметін нақтылауға арналған.

Диссертациялық зерттеу

Ы.Е. Мамановтың жетекшілігімен шәкірті Қ. Шаяхметов «Екі функциялы аффикстер» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (1973).

Біржақты талдаулар

Қазақ тіл білімінде аталған қосымшалар Ә. Болғанбаев, Ә. Төлеуов, Ибатов, Ғ. Қалиев, М. Томанов, А. Ысқақов және басқа да ғалымдар еңбектерінде көбіне сөзжасамдық қырынан ғана қарастырылды.

Ерекшелікті атап өткен зерттеушілер

Бұл аффикстердің форма тудыру қызметін арнайы ашып көрсетпегенімен, олардың өзіндік ерекшелігіне баса назар аударған зерттеушілер қатарында Ғ. Мұсабаев пен Н. Оралбаева аталады.

Кейінгі талдаулар және ғылыми сабақтастық

Одан кейінгі кезеңде аталған қосымшаларға қатысты әртүрлі пікірлер қалыптасып, мәселе әр бағытта қарастырыла бастады. Осы тұста Ы.Е. Мамановтың тұжырымдарына жүйелі түрде талдау жасалып, ғылыми айналымда орныға түсті.

Сонымен бірге бұл қосымшалар А. Ә. Жаңабекованың кандидаттық диссертациясында арнайы талданып, зерттеуде Ы. Мамановтың тұжырымдары басшылыққа алынады (қараңыз: [6]).