Шолпан планетасы
Күн жүйесі планеталарының екі негізгі тобы
Күн жүйесіндегі планеталар физикалық қасиеттеріне қарай екі топқа бөлінеді: жер тобы және алып планеталар. Жер тобына негізінен Меркурий, Шолпан, Жер, Марс жатады; кей дереккөздерде физикалық сипаттамалары бойынша алыстағы Плутон да осы қатарда қарастырылады.
Жер тобына ортақ белгілер
- Құрамы көбіне силикатты жыныстар мен темірге бай.
- Атмосфералары күрделі эволюциядан өткен: жанартаулық газсыздану, аккреция кезеңіндегі бөліністер және бастапқы тұмандықтан газдарды қармап алу.
- Серіктері аз: Меркурий мен Шолпанда серік жоқ, Марста — екеу, Жерде — бір серік бар.
Меркурий
Меркурий беті метеорит соққыларынан пайда болған көптеген шұңқырлармен ерекшеленеді. Ең ірісі — Калорис алабы: диаметрі шамамен 1300 км. Соққының орасан күшінен шұңқыр жиегінде тау тәрізді үйінділер түзілген.
Күнге тым жақын орналасуы оны бақылауды қиындатады: аспандағы ең үлкен созылысы шамамен 29°. Сондықтан Меркурий көбіне таң алдында немесе кешкісін, Күн батқанда ғана көрінеді. Орбитасының эклиптикаға көлбеулігі үлкен болғандықтан, оны әр уақытта бірдей көру мүмкін емес.
Негізгі деректер
- Көрінерлік жарқырауы
- ең жақсы кезеңде шамамен −1m
- Магнит өрісі
- Жердікінен ~100 есе әлсіз
- Ядросы
- планетаның ~3/4 бөлігі, темірлі
- Өлшемі мен массасы
- диаметрі Жерден ~3 есе, массасы ~20 есе кіші
Тығыздығы Жермен шамалас: шамамен 5,43 г/см³. Меркурий кейбір Юпитер мен Сатурн серіктерінен де кіші. Планетаның серігі жоқ; болған жағдайда да, ерте кезеңдерде оның бетіне құлап түсуі ықтимал.
Шолпан
Шолпанды жиі «Жердің сіңлісі» деп атайды: массасы мен өлшемі Жерге жақын. Бірақ оның маңызды айырмашылығы бар — Шолпан өз осінен кері бағытта айналады және айналу периоды өте ұзақ: шамамен 243 тәулік.
Егер Шолпанда магнит өрісі бар болса, ол өте әлсіз болуы мүмкін; полярлығы Жердегідей деп қарастырылады. Шолпан массасы Жер массасының 0,815 бөлігі, ал тығыздығы 3,24 г/см³. Орбитасы дөңгелекке жақын: эксцентриситеті 0,0068.
Атмосфера және «парниктік әсер»
- Атмосферасы негізінен көмірқышқыл газынан тұрады және Жер атмосферасынан шамамен 90 есе тығыз.
- Беткі қысым Жердегі мұхиттың 1 км тереңдігіндегі қысыммен салыстырылады.
- Планетаны тығыз бұлт қабаты жауып тұрады, сондықтан парниктік әсер өте күшті: түскен күн сәулесі қайта сәулеленіп, жылуды ұстап қалады.
«Магеллан» зонды Шолпанда жанартаулар барын анықтады. Олардан бөлінетін күкірт диоксиді тығыз қызғылт-сары бұлт түзеді. 50–100 км биіктікте күкірт қышқылы (кей болжамдарда тұз қышқылы) тамшыларынан тұратын жауын-шашын болуы мүмкін.
Шолпан бетінде таулар, аңғарлар және ерекше пішінді жанартаулар бар; жалпы алғанда, бұл жер тобы ішіндегі ең тегіс планеталардың бірі. Серігі жоқ.
Жер
Меркурий мен Шолпаннан кейін орналасқан көгілдір планета — Жер. Оның гидросферасы жылуды жинақтап, климатты тұрақтандыруда үлкен рөл атқарады.
Жердің ішкі құрылысы күрделі: қатты қабық, мантия және ядро қабаттары ажыратылады; ядроның сұйық және қатты бөліктері бар деп қарастырылады. Қатты планеталардың ішінде Жер — ең белсенді планета: беткі қабаты үнемі өзгеріп отырады.
Магнит өрісі
Жердің магнит өрісі өте күшті. Магнит осі айналу осіне қатысты шамамен 11,5° көлбеу.
Ай
Жер Аймен жұп құрайды: Ай Жерге негізінен бір ғана бетін көрсетеді, өйткені оның Жерді айналу периоды өз осінен айналу периодына тең. Меркурийдегі сияқты, Айда да атмосфера жоқ.
Марс
Қызыл планета Марс Жерден едәуір кіші. Кей қасиеттері бойынша ол бір жағынан Меркурий мен Айға, екінші жағынан Жер мен Шолпанға ұқсас аралық тип ретінде сипатталады. Атмосферасының тығыздығы Жер атмосферасынан шамамен 10 есе төмен.
Марстың атмосферасы Шолпандағыдай негізінен көмірқышқыл газынан тұрады. Оның екі серігі бар: өлшемдері шағын, шамамен 20 км болатын Фобос және Деймос.
Неліктен Марс ерекше қызықты?
Марс — адамзат «Жерден тыс тіршілік болуы мүмкін» деген үмітпен ерекше назар аударған алғашқы планеталардың бірі. XIX ғасырда дәл осы тақырып төңірегінде ең қызу пікірталастар жүрді. Қазір де Марста өсімдіктердің немесе органикалық тіршіліктің іздері болуы мүмкін бе деген сұрақ толық жабылған жоқ; XXI ғасырда бұл мәселе өзектілігін жоғалтқан емес.
Плутон және Харон
Кей еңбектерде физикалық сипатына қарай Плутон жер тобына жақын объект ретінде де аталады. Бұл — Күн жүйесіндегі ең салқын әрі ең шағын денелердің бірі: диаметрі шамамен 2260 км, ал бетінің орташа температурасы −230°C.
Атмосфера
Ғалымдар Плутонда өте сирек, салқын атмосфера болуы мүмкін деп болжайды; ол негізінен азот пен метаннан тұруы ықтимал.
Күннің көрінісі
Плутонның түнгі аспанында Күн жарық жұлдыз тәрізді ғана көрінеді.
Харон
Плутонның серігі Харон шамамен екі есе кіші.
Плутон 1930 жылы ашылды. Ұзақ уақыт бойы оған арнайы ғарыш аппараттары ұшырылмаған, ал соңғы жылдары Плутонды Күн жүйесіндегі «толық құқықты планета» ретінде қарастыру мәселесі төңірегінде пікірталас күшейді. Жерден алынған фотосуреттер оның көптеген ерекшеліктерін айқын анықтауға жеткіліксіз болды, сондықтан Плутон мен Харонды тереңірек зерттеу кезеңі әлі де жалғасатын маңызды бағыт болып қала береді.