Хайдар мырза, сөйтіп жауға оңай алдыра қоймайтын
Қазақ ғылымы мен мәдениетінің қалыптасуына өлшеусіз үлес қосқан майталман ғалым, халқымыздың тұңғыш тарихшыларының бірі — Мұхаммед Хайдар Дулати (Хайдар мырза). Тәуелсіздігін алған ел үшін өткеннің өшкенін тауып, тарихи тамырын зерттеп-білу — Дулати мұрасынсыз толық болмайды.
Бүгінгі күнге дейін Қазақстан мен Орта Азия тарихын зерттеушілердің, тіпті түркі халықтарының мәдениетін зерделеген еуропалық ғалымдардың да көпшілігі Дулатиге соқпай өте алмайды. Соған қарамастан, оның өмірі мен шығармашылығына арналған жүйелі еңбектер бізде тым аз: өмірбаяндық деректер жұтаң, мемлекеттік деңгейде тұрақты зерттеу жүргізетін институттық мектеп те толық қалыптаспаған, ал әлемге әйгілі «Тарих-и Рашиди» еңбегі қазақ тіліне әлі толық аударылмаған.
Бұл жағдайдың бір себебі — еңбектің парсы тілінде жазылып, қолжазба нұсқаларының әлемге шашырап кетуі. Сондықтан да Дулати тұлғасының өмір жолына, тарихи кеңістігіне және шығармашылық мұрасына кеңірек тоқталу орынды.
Моғолстан: тарихи кеңістік пен шекара
Тарихтан белгілі: Шыңғыс хан көзі тірісінде жаулап алған жерлерін ұлдарына бөліп бергенде, Алтайдан Атырауға дейінгі өңірдің үлкен бөлігі Шағатайға тиген. Кейін Мәуераннахр мен Қазақстан аумағын Шағатай әулеті ұрпақтары кезек-кезек билегенімен, XIV ғасырдың ортасына таман Шағатай мемлекеті екіге бөлінеді. Орта Азияны Әмір Темір иемденсе, Моғолстан (Жетісу мен Шығыс Түркістан) жағы — қазіргі Қырғызстан мен Қазақстанның бірқатар аймақтарын қоса — Шағатай ұрпақтарының қолында қала береді.
Дулати сипаттаған Моғолстан шекарасы
Шығыс
Қалмақ жерімен шектесіп, Барыскөл, Еміл, Ертісті қамтиды.
Солтүстік
Көкше теңіз (Балқаш), Бұм, Қаратал өңірлері.
Батыс
Түркістан және Ташкентпен шектеседі.
Оңтүстік
Ферғана уәлаяты, Турфан тараптары.
Дулатидің арғы аталары — Жетісу мен Қашғарды мекендеген дулат тайпасының ықпалды бектері. Олар кей кезеңдерде Моғолстан тағына өз адамдарын отырғызуға дейін барған. Шағатай тұсында хан әулеті олардың ерлігіне разы болып, Маңлай Сүбе аталған Қашғар аймағын сыйға тартып, Дулат ұлысы онда айрықша саяси салмаққа ие болады.
Ташкенттен басталған тағдыр: 1499–1508
ХРОНОЛОГИЯЛЫҚ БЕЛЕС
Ташкент — Бұхара: 1499–1508 жылдар
Мұхаммед Хайдар 1499 жылы Ташкентте Мұхаммед Хұсайын Дулати отбасында дүниеге келді. Әкесі оған өз әкесінің — Мұхаммед Хайдар Дулатидің — атын береді. Мұхаммед Хұсайын саяси іске ерте араласқан әрі Моғолстан билеушісі Жүніс ханның (1415–1487) кіші қызы Хуб Нигар ханымға үйленеді. Осы туыстық байланыстар Дулатиді дәуірдің ең ықпалды тұлғаларымен жақындата түседі.
Бабырмен туыстық байланыс
Құтлық Нигар ханымға Омар шейх (1455–1494) үйленіп, одан атақты ойшыл, ақын, қолбасшы Захир ад-Дин Мұхаммед Бабыр (1483–1530) дүниеге келген. Демек, Бабыр — Мұхаммед Хайдарға бөле.
Хайдар мырзаның балалық шағы ауыр болды: 1501 жылы, екі жасқа толғанда, анасы қайтыс болады. Бұл қайғыны Бабыр өз естелігінде де атап өтеді. Ал өңірдің саяси ахуалы одан да күрделене түсті: Шайбани әулетінің күшеюі, Әмір Темір ұрпақтарының бытыраңқылығы, Мәуераннахрдағы қалалардың бірінен соң бірінің қолдан кетуі жас Хайдардың тағдырын тұрақсыз сапарларға бастайды.
Шайбани жорығының салдары
- 1500 — Бұхараның алынуы
- 1501 — Самарқанның алынуы
- 1503 — Ахсикент пен Ташкентке дейінгі қысым
- 1507 — Герат, Астрабад, Гурганға ту тігу
1508 жылы осы аласапыран шақта Хайдар мырзаның әкесі Мұхаммед Хұсайын шайбанилер қолынан қаза табады. Жетім қалған Хайдар мен әпкесі әуелі Бұхараға паналайды, кейін тәрбиешісімен бірге Бадахшанға аттанады.
Қала-и Зафар: 1508–1509
Шайбанилердің құрығы толық жете қоймаған өңірдің бірі — таулы Бадахшан және оның астанасы Қала-и Зафар (Жеңіс қаласы). Хайдар мырза 1508 жылдың соңғы айларында осы қамалға келіп, 1509 жылдың қарашасына дейін болады. Бұл кезең туралы нақты деректер аз: оның неліктен бұл жерден тез аттанғаны да көмескі. Ақыры жас Хайдар Кабулдағы бөлесі Бабырға қарай бет алады.
Кабул: 1509–1512
Жол азабын тартып жеткен Хайдар мырзаны Бабыр жылы қабылдайды: бауырына басып, өз баласындай көргені айтылады. Алайда Бабырдың өзі де тығырықтан енді ғана шығып келе жатқан еді: Кабулда орныққанымен, ішкі қарсыластары мен сыртқы жаулары жан-жақтан аңдып тұрған кезең болатын.
Хайдар мырза Кабулда Бабырмен бірге жорықтарға қатысып, ерте есейді. Сол жылдары ол сарай айналасынан әкесі Мұхаммед Хұсайын мен Бабыр арасында болған күрделі бір оқиға туралы да естуі ықтимал. Қалай болғанда да, оның кейінгі өмірінде саяси тәжірибе мен әскери шыңдалу қатар жүрді.
Кашмир билігі және трагедиялық аяқталу
Хайдар мырза кейін Кашмирге келіп, жергілікті жағдайдың әлсіреуін ұтымды пайдаланып, өңірді ірі соғыссыз-ақ өз ықпалына қарата алғаны айтылады. Һұмаюн биліктен айырылып, Шерхан күшейген тұста Кашмирде тәртіп бұзылып, халықты жергілікті әкімдер тонай бастаған еді. Сондықтан көпшілік бұрыннан танитын Хайдар мырзаға ашық қарсыласу танытпайды.
Кашмирдегі қызметі
- 1540 жылғы қарашада Сринагарға келіп, билігін орнықтырды.
- Жолдарды, қалалар мен қоныстардың әл-ауқатын жақсартуға күш салды.
- Әдебиет пен мәдениетті қолдап, өнерпаздарды жинады.
- Тибетке дейін ықпалын кеңейткен кезеңдер болғаны айтылады.
Кейін Акбар дәуірінің тарихшысы Әбу-л-Фазл Әллами өз еңбегінде Хайдар мырзаның Кашмирдегі билігіне арнайы тоқталып, оның жұмсақ мінезі мен сенгіштігін сарай төңірегіндегі арамзалар пайдаланғанын жазады. Ақыры Сринагар мен Хирапур арасындағы Ханпур маңында астыртын ұйымдастырылған шабуыл кезінде Хайдар мырза қапыда қаза табады. Деректердің бірінде оны Камал Дуби деген сатқын өлтірсе, енді бірінде күтушілерінің бірі уланған жебемен атқан делінеді. Осылайша Мұхаммед Хайдар Дулати 1551 жылы, 52 жасқа қараған шағында дүниеден өтеді.
Тұлғалық келбеті: білім, дипломатия, кеңдік
Үнді, парсы, түрік тарихшылары Дулатиды жақсы дипломат, шешен, ойшыл, істі ақылмен шешетін, өмір мен өнерге терең парасатпен қарайтын мәдениетті әрі білімді адам ретінде сипаттайды. Өз заманының көзі ашық тұлғалары — Бабыр, Саид хан сарайларында болуы оның таным көкжиегін кеңейтті. Түркі тілімен қатар араб және парсы тілдерін жақсы меңгергені даусыз.
Дулати өз еңбегінде: «Саид ханнан көп нәрсе үйрендім, ал өзім тәрбиелеген Әбд ар-Рашидтен көп жәбір көрдім» деп жазады. Соған қарамастан, ол жауықпай, жақсылық жасауға тырысқанын айтады және атақты «Тарих-и Рашиди» еңбегін Әбд ар-Рашидке арнауы — оның кешірімпаздығы мен кішіпейілдігін айқын көрсетеді.
«Тарих-и Рашиди»: жазылуы, тілі және құрылымы
Кашмирде билігі орныққаннан кейін Дулати өз басынан өткен оқиғаларды және Моғолстан мемлекетінің шежіресін жазуға кіріседі. Ол көбіне өзі көрген, өзі білген немесе құлағымен естіген деректерді қағазға түсірген. Еңбегін сол дәуірдің сарай тілі — парсы тілінде жазады.
Дереккөздік негіз
Жазу барысында ол Жамал Қаршидың еңбектеріне, Әла ад-Дин Ата Малик Жуайни мен Рашид ад-Дин шежірелеріне, сондай-ақ Шараф ад-Дин Әли Йаздидің «Зафар-наме» еңбегіне сүйенгені айтылады. Бұл авторлардың басым бөлігі Дулатиден бар болғаны екі ғасырдай бұрын өмір сүрген.
«Тарих-и Рашиди» шамамен 1544–1546 жылдары Кашмирде жазылған. Еңбек екі дәптерден (екі бөлімнен) тұрады.
Бірінші дәптер
Мәуераннахрдағы Шағатай әулеті мемлекетінің ыдырауы, Моғолстанның жеке саяси кеңістік ретінде қалыптасуы, Жетісу мен Шығыс Түркістандағы дулаттардың ықпалы, Тоғылық Темірдің (1330–1362) 1348 жылы хан болуы сияқты оқиғалар жүйелі баяндалады.
Тарихи-географиялық мазмұн
Еңбекте Маңлай Сүбе аймағы, Қашғар, Қотан, Жаркент секілді қалалар, сондай-ақ Ыстықкөлден Жарқан мен Сарыұйғырға дейінгі кеңістік туралы нақты мәліметтер келтіріледі. Бұл деректер Моғолстанның ішкі құрылымын түсінуге көмектеседі.
Қазақ хандығы туралы ең құнды деректер
Дулатидің жазбаларындағы ең бағалы тұстардың бірі — қазақ тарихына қатысты мәліметтер. Ол Әбілхайыр хан қысымынан Жәнібек хан мен Керей ханның бөлініп шығып, Моғолстандағы Шу мен Қозыбасыға келуін, Есенбұғаның оларды жылы қабылдағанын баяндайды. Әбілхайыр қайтыс болған соң, оның ұлысынан үдере көшкен елдің Жәнібек пен Керейге келіп қосылуын да атап өтеді.
1465 жыл: қазақ билігінің бастауына қатысты дерек
Дулати қазақ сұлтандарының билік құра бастауы 870 (1465) жылдан басталатынын нақтылап жазады. Бұл тұжырым қазақ мемлекеттілігінің тарих сахнасына көтерілу кезеңін айқындайтын негізгі деректердің бірі ретінде бағаланады.
Бұдан әрі ол Керей ханнан кейінгі Мұрындық хан, одан соң Қасым хан тұсындағы күшею, Қасым хан әскерінің көптігі, одан кейін Мамаш хан, Тақыр хан кезеңіндегі қиындықтар, Бұйдаш ханға дейінгі рет-ретімен тарихи желіні қысқаша, бірақ нық береді. Сондай-ақ моғолдар мен қазақтардың ұзақ уақыт тату тұрғанын, алайда бұл тепе-теңдікті Рашид сұлтанның сыртқы одақ іздеуі бұзғанын атап өтеді.
Жазу мәнері: дерек, шегініс және авторлық көзқарас
Дулати баяндау барысында әдеби тәсілдерді, әсіресе шегіністі шебер қолданады: Жүніс ханның тағдыры, оның Иран жаққа кетуі, Моғолстанға қайта оралуы, Ташкент пен Сыр бойындағы оқиғалар тізбегі оқырманның көз алдына «кино жолағындай» тартылады. Оқиғаларды ғана тізіп қоймай, әр тарауда авторлық пайымын қоса беріп отырады.
Осылайша «Тарих-и Рашиди» — Моғолстан хандары, дулат әмірлері мен бектері, түркі тайпаларының тіршілігі, Дешті Қыпшақтағы саяси үдерістер, шайбанилердің Мәуераннахрдағы соғыстары және қазақ хандары мен сұлтандарының тарихы жайлы деректі де көркем арқаумен өрілген іргелі еңбек.