Райымбек көшесінен Рысқұлов көшесіне дейін
Алматы аумағын экологиялық тұрғыдан аудандастыру
Алматы қаласының экологиялық кеңістігін талдау бірнеше дереккөзге сүйенеді: топырақтың металдармен ластануы, техногенді шаң жүктемесі, сондай-ақ топырақ, қар және ауа сапасын бірге қарастыратын кешенді көрсеткіштер. Төменде қала аумағын аудандастырудың негізгі бағыттары және қауіптің жоғары шоғырланған аймақтары жинақталып берілген.
Бағалау логикасы: қандай көрсеткіштер ескерілді?
- Топырақтың металдармен ластануы (ластау коэффициенті kз): әлсіз — kз < 3; орташа — 3–10; күшті — 10–30; өте күшті — 30–100; максималды — > 100.
- Ауа бассейніндегі техногенді шаң: техногенді шығарындылар қоспасы мен ғарыштық шаң ағынының әсерінен қалыптасатын тәуліктік шаң жүктемесі (q).
- Кешенді экологиялық қауіп: топырақ, қар, ауа ластануы; шығарындылар құрамы; шаң мен күйенің таралуы сияқты көрсеткіштердің жиынтық бағасы.
1) Топырақтың металдармен ластануы: 5 аймақ
Қала аумағында топырақтың металдармен ластануы көбіне автокөліктердің жанармай жағу өнімдері және өндірістік шығарындылар есебінен қалыптасады. Ластану деңгейі kз коэффициенті арқылы сипатталып, әлсізден максималдыға дейінгі шкала бойынша жіктеледі.
2) Техногенді шаң жүктемесі: 4 аймақ
Ауа бассейнінің техногенді шаңмен ластануы төрт ауданға бөлінеді. Әр аудан тәуліктік шаң жүктемесінің (q) диапазонымен және кеңістіктік орналасуымен сипатталады.
I аудан (q1)
Орташа фондық шаң жүктемесі: 50–100 кг/км²·тәулік.
Негізгі белдеу: Абай даңғылы және оған іргелес кварталдар.
II аудан (q2)
Шаң жүктемесі: 100–250 кг/км²·тәулік.
Белдеу: Абай даңғылынан Райымбек көшесіне дейін (өндірістік кварталдарымен бірге).
III аудан (q3)
Шаң жүктемесі: 250–1000 кг/км²·тәулік.
Белдеу: Райымбек көшесінен Рысқұлов көшесіне дейін (өндірістік кварталдарымен бірге).
IV аудан (q4)
Шаң жүктемесі: 250–500 кг/км²·тәулік.
Белдеу: Рысқұлов көшесінен қаланың солтүстік шекарасына дейін (өндірістік кварталдарымен бірге).
3) Экологиялық қауіптілігі жоғары 6 аудан
Қауіп деңгейі жоғары аудандар топырақ, қар және ауа ластануының кешенді көрсеткіштерімен, шығарындылар құрамымен, сондай-ақ шаң мен күйенің таралу сипатымен бағаланды. Нәтижесінде экологиялық тұрғыдан ең күрделі алты аудан ерекшеленді.
1-аудан: машина жасау кәсіпорындары ықпалы
Негізгі көздер: Поршень зауыты, АЗТМ, электровагондарды жөндеу зауыты, төменвольтты аппаратура зауыты. Шығарындылар құрамында вольфрам, мыс, марганец, хром, сондай-ақ жүздеген килограмм қалайы, күміс, сынап, кадмий (фоннан 10–100 есе) кездеседі.
Топырақта бірқатар элементтер шығарындылармен салыстырғанда 10–15 есе төмен, ал молибден, никель, кобальт 50–100 есе төмен деңгейде тіркеледі.
Төменвольтты аппаратура зауыты қала атмосферасына өндірістік шаңның шамамен 8–23%-ын береді; цехтарға жақын аумақтар күміс пен сынап қалдықтарымен (40 фонға дейін) ластанған.
Қосымша әсер: автокөліктерден қорғасын, ал Поршень зауыты мен АЗТМ ықпалынан сынап концентрациялары жоғарылайды.
2-аудан: Асфальтобетон КСМК–3 және ұсақ кәсіпорындар
Аумағында Асфальтобетон КСМК–3 және өзге шамамен 10 шағын өнеркәсіп нысаны шоғырланған. Аудан үшін күмістің аномалиялары тән, ал отындық мазутты кең қолдану салдарынан бүкіл аумақта сынап концентрациялары жоғары деңгейде байқалады.
3-аудан: Райымбек–Сейфуллин қиылысынан оңтүстік-батысқа қарай
Мұнда қорғасын топырақ пен қар құрамында фоннан 100 есе дейін артық (табак комбинаты) тіркеледі; кейбір нүктелерде 10 есе артық деңгей (тәжірибелік-механикалық зауыт) байқалады. Сондай-ақ мыс (жөндеу-подшипник зауыты) және сынап (Электроприбор зауыты) бойынша жоғары концентрациялар кездеседі.
4-аудан: «Саяхат» автобекеті және оған іргелес өндірістік торап
Құрамына «Саяхат» автобекеті, «Эталон» зауыты және полиграфкомбинат аумақтары кіреді. Бұл ауданда сынаптың фоннан 10–30 есе жоғары концентрациялары тән. Солтүстік бөлігіндегі жағдай автопарк аумағымен байланысты.
5-аудан: Рысқұловтан солтүстікке қарай (Сейфуллин–Сүйінбай аралығы)
ТЭЦ-1 шығарындыларының шөгуі нәтижесінде топырақ бериллий, қорғасын және циркониймен ластанған.
6-аудан: Алматы-1 теміржол бекеті
Топырақта сынап пен кадмий мөлшері жоғары. Бұл ауданның грунт сулары кадмиймен ластану бойынша шекті рұқсат етілген концентрациядан 6 есе артық деңгей көрсетеді.
Қауіпті аймақтардың үлесі
Жоғары қауіпті экологиялық аудандардың жиынтық көлемі шамамен 17,5 км², бұл қала аумағының 10%-ына жуық. Сонымен қатар күрделі жағдай басқа тораптарда да байқалады: Розыбакиев–Тимирязев, Розыбакиев–Рысқұлов, Рысқұлов–Сейфуллин және өзге де ірі қиылыстар маңында.
Көлік шығарындылары: аудандастырудың практикалық негізі
Алматы аумағын автокөлік шығарындыларымен ластану тығыздығына қарай бөлу бірнеше қабат деректерге сүйенеді: жоғарыда аталған үш бағыттағы бағалау нәтижелері (топырақ ластануы — 5 деңгей, техногенді шаң — 4 аудан, экологиялық қауіптілік — 6 аудан), көлік аудандарының қызмет етуіндегі нақты үрдістер, практикалық тәжірибе және локалды бақылаулар.
Кешенді индекс
Ластанудың кешенді индексі және жеке экологиялық объектілер бойынша орташа статистикалық, фондық және болжаулы шығарындылар есепке алынады.
Табиғи факторлар
Метеорологиялық және рельефтік факторлар, ауа алмасуының шектелуі және тұмша (инверсия) ықтималдығы маңызды рөл атқарады.
Қалалық жүктеме
Халық тығыздығы, көлік ағындарының қарқындылығы және магистральдардағы тұрақты кептелістер ластануды күшейтеді.
Негізгі қорытынды
Талдау нәтижелері метеорологиялық жағдайлар, ірі көлік ағындары және қозғалыстың жоғары қарқындылығы салдарынан орталық магистральдарда ластаушы заттардың концентрациясы өсетінін көрсетеді. Бұл құбылыс орталық бөлікте ауа ағындарының қалыптасуына ықпал етіп, жақын кварталдардың ластанған ауасын «сорып алу» әсерін күшейтеді және қыста тұмшаның пайда болу ықтималдығын арттырады. Рельефтік ерекшеліктер ауа массаларының бір орында тұрып қалуына жағдай жасап, өздігінен тазару деңгейін төмендетеді. Соның нәтижесінде атмосфераның жалпы ластануындағы автокөлік шығарындыларының үлесі 70–80%-ға дейін жетуі мүмкін.
Қала аумағын бөлудің кешенді критерийлері
Алматыны экологиялық аймақтарға бөлу көлік шығарындыларымен ластануды (Wоп) күшейтетін факторларды бірге қарастыратын кешенді құрылымдық параметрге негізделеді. Яғни метеорологиялық, стратификациялық және рельефтік ықпалдардың жиынтық әсері ескеріледі.
Экологиялық аймақтар: функционалды сипаттама
1-аймақ: экологиялық қолайлы
Қорғалатын және рекреациялық аумақтар: Медео, Баум бағы, Алматы өзені маңы, мәдени парктер (М. Горький және т.б.), сондай-ақ қаланың шеткі бөліктері (солтүстікте 1-вокзалдан ары қарай; оңтүстікте Қазақфильм, Таулы Қырат, Каменка; шығыста Талғар бағыты; оңтүстік-батыста Сайын көшесінен төмен Ақсай және өзге ықшам аудандар).
2-аймақ: орташа ластанған
Баумана көшесінен бастап және Қапшағай–Алматы, Алматы–Қаскелен трассаларынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан ықшам аудандар.
3-аймақ: экологиялық тұрақсыз
Жылжымалы көліктерге қызмет көрсететін нысандар шоғыры: жөндеу, техникалық қызмет көрсету, жанармай құю, көлік жуу кешендері.
4-аймақ: орташа ластанған (оңтүстік белдеу)
Оңтүстік бөліктегі орташа және ірі магистральдар: Әл‑Фараби, Тимирязев, Жандосов, Сайын, Абай және Розыбақиев көшелері.
5-аймақ: ластанған (солтүстік белдеу)
Солтүстік бөліктегі ірі автомагистральдар: Әуезов, Абай, Абылайхан, Достық даңғылдары; Гоголь, Төле би, Қазбек би, Сәтбаев, Байтұрсынов, Желтоқсан, Наурызбай батыр көшелері.
6-аймақ: «қолайсыз» (орталық торап)
Орталық бөліктегі ең жоғары жүктемелі магистральдар мен тораптар: Райымбек, Рысқұлов, Сүйінбай даңғылдары; Сейфуллин, Мақатаев, Жібек Жолы көшелері; Абай–Әуезов, Тимирязев–Әуезов қиылыстары және Көк базар маңы.