Қазақша рефераттар

Қыз сыңсуы

Қазақтың ән өнері: фольклордың музыкалық қазынасы

Қазақтың ән өнері — көне заманнан бері қалыптасқан халқымыздың асыл қазынасы, фольклордың музыкалық саласының бір тармағы. Фольклор сөзі ағылшын тілінен алынған; ол халық даналығы, халық білімі, халықтың ауызша тудырған шығармалары деген мағынаны білдіреді.

Фольклор туындылары әр дәуірдегі тұрмыс-салтпен, наным-сеніммен, күнделікті тіршілікпен тығыз байланыста туады. Онда өткен өмірдің ізімен бірге, халықтың арман-үміті, табиғат пен өмір құбылыстарына берген бағасы да айқын көрінеді.

Әннің орны

Ән — халық сүйіп айтатын әрі тыңдайтын, сан ғасырлық тарихы бар халық музыкасының ең бай арналарының бірі.

Халық сөзі — өнердің айғағы

«Сөз — күміс, ән — алтын», «Ел көркі — қыз, той көркі — ән», «Ән өмір ұзартады» деген нақылдар осы өнердің қадірін танытады.

«Құлақтан кіріп, бойды алар
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар
Әнді сүйсең, менше сүй».
Абай

Ән мен күй — даланың тал бесіктен жер бесікке дейінгі жан серігі. Ауылдан ауылға өнер көрсетіп жүрген диуаналар, бақсылар, жыршылар, сал-серілер халықтың көңілін көтеріп, айт пен той-томалақтың, отырыс пен сауықтың көркіне айналды. Ақын-әншілердің өнері жоғары бағаланып, барған ауылында зор сый-құрметке бөленді; олардың аты аңыз болып, ұрпақтан ұрпаққа жетті.

Қазақ халық әндерінің негізгі түрлері

Мазмұны мен тұрмыстағы орнына қарай қазақтың халық әндері бірнеше түрге бөлінеді:

  1. 1. Ескілікті наным-сенімнен туған әндер

  2. 2. Еңбек пен шаруашылық кәсібіне байланысты әндер

  3. 3. Тұрмыс-салт әндері

  4. 4. Эпикалық жырлар

  5. 5. Тарихи әндер

  6. 6. Лирикалық әндер

  7. 7. Айтыс

Ескілікті наным-сенімнен туған әндер

Жаратылыс дүниесінің құпия сырларына табыну, табиғат құбылыстарының дүлей күшінен үрейлену, соған еріксіз сыйынып-жалбарыну — осы топтағы әндердің тууына негіз болды. Бұл қатарға бақсылар сарыны, бәдік, арбау әндері жатады.

Бақсылар сарыны

Негізгі мақсаты — түрлі ауруды емдеу. Бақсы «жын-пері, албасты басты» делінетін кеселді қобыз арқылы сарнап, көшіреді деген түсінік болған.

Бәдік

Емшілік тәжірибеден туған. Ауру мен індет иесін әсерлі, сырлы сазбен «көшіріп, көндіруге болады» деген сенімнен шыққан; көбіне мал ауырғанда, адам сырқаттанғанда ғана айтылған.

Арбау

Табиғаттың қаһарлы күшіне, белгісіз қауіпке қарсы сөзбен ықпал ету, бәле-жаланы қайтару ниетіндегі сарындармен сабақтас.

Еңбек және шаруашылық әндері

Халық әндерінің ең көне жанрларының бірі — еңбек жырлары. Олар ел тұрмысының шынайы суретін, қарапайым шаруаның күнделікті өмірін бейнелейді. Бұл топқа төрт түлік туралы, аңшылық және Наурызға байланысты әндер кіреді.

Төрт түлік туралы әндер

Қазақтың негізгі күнкөрісі мал шаруашылығы болғандықтан, төрт түлік туралы өлең-жырлар кең тарады. Төрт түлікке жылқы, қой, сиыр, түйе жатады. Малдың қадірі соншалық, ел ең асыл адамдарын да теңеу арқылы мал атауымен бейнелеген: сұлу қызды «Ботагөз», мықты жігітті «жігіттің нары» деген. Анасы баласын «қозым», «ботам», «құлыным» деп еркелетеді. «Мал-жан аман ба?» деген сәлемнің өзі малдың тұрмыстағы орнын аңғартады.

Пір-ие ұғымы

Ел танымында әр түліктің өз «пірі», «иесі» бар деп сенілген. Сондықтан тілек тілегенде немесе мадақтағанда алдымен сол иелеріне сөз арнаған: Шопан ата (қой), Жылқышы ата (жылқы), Ойсыл қара (түйе), Зеңгі баба (сиыр).

Еңбек әуені — әндердегі өзек

Еңбек пен шаруашылық әндері таза күйінде толық сақталмаса да, еңбек әуені көптеген қазақ әндерінен табылады. Айқын мысал ретінде халық ақыны әрі әнші Кенен Әзірбаевтың «Бозторғай» әнін атауға болады.

Наурыз әндері және жарапазан

Ең көне түрлердің бірі — Наурыз әндері. Бұл — жаңа жылды қарсы алуға арналған ауызекі шығармалар. «Наурыз» сөзі парсы тілінде «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді. Қазақ жаңа жыл күнін Ұлыс деп атап, Ұлыстың ұлы күнінде көрісіп, бата-тлек айтып, бірін-бірі құттықтаған.

«Ұлыс күні қазан толса,
Ол жылы ақ мол болар.
Ұлы кісіден бата алсаң,
Сонда олжалы жол болар…»

Ислам діні орныққаннан кейін Наурыз кей өңірлерде рамазан мерекесімен сабақтастырылып та өткізілген. Сол күндері жастар әр үйді аралап, жарапазан айтып, отау иелерін мадақтап, береке тілеген; ал үй иелері жарапазаншыларға сый-сияпат ұсынған.

«Айтамын жарапазан еліңізге,
Байлаңдар бір орамал белімізге…

Қайырмасы:
Оразаң қабыл болсын, ұстаған жан,
… Оразаң қабыл болсын, ұстаған жан.»

Тұрмыс-салт әндері

Тұрмыс-салт әндері — халық өмірінің айнымас серігі. Олар адамның ғұмырындағы салт-дәстүрмен, әдет-ғұрыппен байланысты туады: үйлену тойы, шілдехана, сондай-ақ адамның ақырғы сапарына қатысты жоқтау сияқты жырлар.

Үйлену тойының әндері

Үйлену тойы бірнеше күнге созылып, бүкіл ауыл мен көрші жұрт шақырылған. Той-думан аяқталғанша ауылды ән мен күй кернеп, атақты әнші-күйшілер арнайы шақырылған.

Той бастар

Тойдың салтанатты жиыны көбіне «Той бастар» әнімен ашылып, онда қалыңдық пен жігіт жақ мадақталып, жас жұбайларға бата-тілек айтылады.

Жар-жар

Тойдағы ең қызықты кезеңдердің бірі — жар-жар. Ол жігіттер мен қыздардың сайыс түрінде орындалып, кей қырынан айтысқа жақындайды. Бұрын қыз өз еркімен қосыла алмаған жағдайларда жар-жар қыздың мұңын білдіріп, жігіттер жұбату айтады.

Жігіттер жар-жары
«… Мұнда әкем қалды деп, қам жемегін, жар-жар!
Жақсы болса қайын атаң, орын басар, жар-жар!»
Қыздар жар-жары
«Есік алды су майдан болсын, жар-жар!
… Айналайын әкемдей қайдан болсын, жар-жар!»

Қыз сыңсу

Той аяқталып, қалыңдық жаңа қонысқа аттанар сәтте айтылатын қоштасу әні. Сыңсуда туған елмен, жермен, ата-анамен айырылысу мұңы, жат жұртқа кетудің ауырлығы көрінеді.

«Ой… қайран-ай ауылым қалды-ау,
Қарасам көзім талды-ау…»

Беташар

Келін күйеу ауылына келгенде, жаңа үйге түскен сәтте орындалатын жыр. Келіннің бетін желекпен жауып, оны өлеңмен ашу — тәлім-тәрбие, әдеп ережесін жеткізетін маңызды дәстүр.

«Үлкендердің алдынан
Аттап өтпе, келіншек…»

Жоқтау, естірту, көңіл айту

Жоқтау — тұрмыс-салт жырларының ең толық сақталған түрлерінің бірі. Қаза кезінде айтылатын жоқтаумен қатар естірту (қаралы хабарды жеткізу) және көңіл айту (жұбату, медеу) дәстүрлері қатар жүреді. «Ақсақ құлан» аңызына қатысты күй де естірту ретінде танылады.

Лирикалық әндер

Халық композиторлары мен ауызекі ән шығармашылығында лирикалық әндер ерекше орын алады. Олар музыкалық байлығымен, әсем әрі әсерлі әуенімен көркем өнердің жоғары үлгілеріне жатады. Лирикалық әндер өзге түрлерге қарағанда кейінірек қалыптасқанымен, мазмұн жағынан өте бай және халыққа ең сүйікті жанрлардың бірі болды.

Жанрлық сипаты

  • Әуені кең тынысты, сазды, әуезді келеді.
  • Күрделі ырғақ пен көлемді құрылым тән.
  • Адамның ой-сезімі, толғанысы, көңіл күйінің түрлі қырын ашады.

Тақырыптары

Махаббат пен сағыныш (мысалы, «Назқоңыр», «Айттым сәлем, қаламқас», «Үш тоты құс», «Ақтентек»), қосыла алмаған жастардың мұңы («Ақбөпе», «Сырымбет», «Татьянаның сөзі»), табиғат көрінісі («Желсіз түнде жарық ай», «Қараңғы түнде тау қалғып»), философиялық толғаныс («Қарашада өмір тұр», «Сұлғылт тұман дым бүркіп», «Дүние-ай») және қазаға қатысты зарлы әндер («Құлагер», «Қараторғай») кең тараған.

Екі негізгі арна

Махаббат лирикасы

Сүйіктінің келбетін, мінезін, адамгершілік қасиетін айшықты тілмен, метафора мен теңеуге бай өрнекпен суреттейді. Мысалы, Ыбырай Сандыбайұлының «Гәкку» әнінде қыз бейнесі аққуға теңеледі.

«…Түскенде сен есіме, ерке Гәкку,
Құлпыртып осынау әнді толғанамын.»

Табиғат лирикасы

Табиғат көрінісі адамның өмірімен, қуаныш-күйінішімен астасып беріледі. Мысалы, «Айкөке» әні жер-анаға деген махаббат пен шаттықты сездіреді. Ал «Япырай» — табиғат сұлуы мен сағынышқа толы нәзік көңіл күйді бейнелейтін көркем үлгі.

«Жаз болса, жарқыраған көлдің беті-ай,
…Шайқайды жас баладай, желдің лебі-ай.»

Біржан сал Қожағұлұлы (1825–1897)

Біржан сал — XIX ғасырдағы қазақтың суырыпсалма ақыны, әнші-сазгері, сал-серілер дәстүрінің көрнекті өкілі. Оның есімімен лирикалық әндерді шырқау биікке көтерген композиторлық мектеп қалыптасып, бұл дәстүрді кейін Ақан сері, Балуан Шолақ, Ыбырай сияқты өнерпаздар жалғастырды.

Өмірі мен өнер жолы

Біржан 1825 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан өңіріндегі қалың қарағайлы жерде, зергер Тұрлыбай Қожағұлұлының отбасында туған. Бала кезінен ойын-сауыққа араласып, кейін өзі де ән шығарып, өлеңін де, әуенін де өзі жазатын дәрежеге жетеді. 1838–1841 жылдары Қызылжарда екі кластық орыс мектебін тамамдағаны айтылады.

Ел аралап, той-салтанатқа қатысып жүрген сері өнері халықтың көңіл күйін көтеріп, құрметке бөленді. Әндерінің көбі ақын өміріндегі нақты оқиғалармен байланысты болып, шығу тарихы халық жадында сақталған.

Белгілі әндері

  • «Жанбота»
  • «Айтбай»
  • «Ләйлім шырақ»
  • «Ақтентек»
  • «Теміртас»
  • «Орынбор», «Жонып алды», «Адасқақ», т.б.

«Айтбай» әнінің тууына қатысты дерек

Аңыз-әңгіме бойынша, Біржан серілікпен жүріп бір ауылға түседі. Сол үйдің Айтбай есімді көркем де ақылды қызына көңілі ауып, екеуі жарасады. Кейін Айтбай ақынға тұрмысқа шыққанымен, 1860–1861 жылдардағы жұт кезінде қайтыс болғаны айтылады.

«Атымның қақ тұрады сауырына,
Қос тепкі салып келем бауырына.
Қолынан шай құйдырып ішейін деп,
Келемін Айтбай десем сұлу ауылына…»

Бұл шығарма Біржан әндерінің күрделілерінің бірі саналады: әуені шалқыта төгіліп, тынысы кеңейіп, ырғақтық байлығымен ерекшеленеді.

«Жанбота» әнінің шығу тарихы

Әңгімеге қарағанда, Жанбота болыстың ауылында орыс өкілдерінің құрметіне үлкен той өтеді. Сол тойда Біржан ән-күй айтып, жастармен әзілдесіп отырған кезде, атшабар келіп ешбір жөн сұрамастан Жанботаға шақырады. Біржан көптің көңілін қимай бармай қойған сәтте, атшабар қамшымен салып, домбырасын тартып алады. Осы қорлыққа күйінген Біржан ашу-ызамен биік дауыста әндетіп, елге жайылған «Жанбота» әнін шығарады.

«Жанбота, осы ма еді өлген жерім?
Көкшетау боқтығына көмген жерің?
…Кісісін бір болыстың, ай, біреу сабап,
Бар ма еді статьядан көрген жерің, ай.»

Халық көңілінен шыққан бұл ән ауыздан ауызға тез тарап, бірнеше нұсқасы сақталған. Ноталық үлгілерінің бірі әйгілі әнші Қали Байжановтан жазылып алынған.

Қорытынды ой

Қазақ ән өнері — халықтың тарихи жадын, дүниетанымын, салт-дәстүрін, қуанышы мен қайғысын, табиғатқа көзқарасын тұтас өрген рухани әлем. Ол — бір ғана әуен емес, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан өмір тәжірибесінің, эстетикалық талғамның және ұлттық мінездің музыкалық өрнегі.