Қазақтың халық композиторы
А. Жұбанов мұрасы: қазақ кәсіби музыка мәдениетінің іргетасы
Ахмет Қуанұлы Жұбановтың қазақ мәдениетіне қосқан үлесі ұшан-теңіз. 1933 жылдың ақпанынан басталған еңбек жолы қазақ өнері мен мәдениетінің қалыптасуы, дамуы және өркендеуі тарихында алтын әріптермен жазылған кезеңге айналды. Бұл — жаңадан бой көтерген оқу орындары, мәдени-өнер мекемелері құрылып, кәсіби ұжымдар қалыптаса бастаған уақыт еді.
Жұбанов атсалысқан ірі мәдени институттар
Бүгінгі таңда құрылғанына 70–60 жыл толған республикалық деңгейдегі көптеген мекеме Ахмет Қуанұлының тікелей араласуымен және жетекшілік етуімен өмірге жолдама алды. Олардың қатарында:
- Құрманғазы атындағы мемлекеттік академиялық ұлт-аспаптар оркестрі;
- Жамбыл атындағы филармония;
- Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерватория және ондағы қазақ халық аспаптары кафедрасы;
- Ұлттық ғылым академиясы;
- М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты құрамындағы Өнертану секторы.
Фольклорды жинау: халық жадысын хатқа түсіру
А. Жұбановтың жетекшілігімен музыкалы-драмалық техникум жанынан ашылған қазақ фольклорын ғылыми тұрғыдан зерттеу кабинеті алғашқы күннен бастап-ақ жүйелі жұмысқа кірісті: Алматыға республиканың түкпір-түкпірінен жиналған өнерпаздардың орындауындағы ән-күйлер нотаға түсіріліп, қор жинақтала бастады.
Негізгі нәтиже
Жазылып, жиналған бұл баға жетпес музыкалық байлық халықтың өлмес мұрасына айналып, келер ұрпаққа сақталып жетті.
Аспапты жетілдіру: оркестр сапасының басты шарты
Ұлттық музыка аспаптарын жетілдіру шеберханасы ұлт аспаптар оркестріне қажетті домбыра, қобыз және өзге де халық аспаптарының үлгілерін жинап, сол үлгіде жасау әрі сапасын арттыру жұмысын жолға қойды. Кәсіби оркестрге жоғары сапалы аспап керектігін дер кезінде түсінген А. Жұбанов бұл мәселеге айрықша мән берді.
Ол шеберхана жұмысына композитор Е. Брусиловскийді және ұлт аспаптарын жасаушы шеберлерді тартты. Нәтижесінде “қара домбыраның” үні жетіліп, дыбыс бояуы мен диапазоны кеңейіп, бүгінгі мүмкіндігі мол сахналық аспап деңгейіне көтерілді.
Ұлт аспаптар оркестрі: ұжымдық орындаушылық дәстүрдің тууы
Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрінің негізін қалап, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері болған А. Жұбанов дала салтында бұрын болмаған ұжымдық орындаушылық дәстүрге жол ашты. Алғашында аз ғана жеке домбырашылардан құралған ансамбль аз уақыт ішінде халық ықыласына бөленді.
“...күлден көтерілген Феникс сияқтанып қазақтың ұлт аспаптар оркестрі пайда болды... Ұлт оркестрінің кіндік атасы — Ақаң.”
1936 жылғы алғашқы декададан бастап Құрманғазы оркестрі ұлттық мақтанышқа айналды. Оркестрдің алғашқы буынында халық арасынан іріктелген тума таланттар болды: Махамбет және Науша Бөкейхановтар, Дина Нұрпейісова, Лұқпан Мұхитов, Оқап Қабиғожин, Қали Жантілеуов, Қамбар Медетов және басқалар.
Көреген мұрагерлік
А. Жұбанов өзі іргесін қалаған оркестрге лайықты мұрагер табуда да көрегендік танытты. Оның батасымен дирижерлік таяқша Шамғон Қажығалиевтің қолына өтіп, ол шамамен 40 жылға жуық үздіксіз көркемдік жетекші әрі бас дирижер болды. Өткен ғасырдың екінші жартысындағы оркестрдің көркемдік биігі қазақ мәдениеті тарихында ерекше орын алады.
Жинақтау мектебі және Затаевич дәстүрі
Халық композиторларының ән-күйлерін жинап, жүйелеу ісі ХХ ғасырдың алғашқы жартысында кең қанат жайды. Бұл тұста қазақтың ауызша тараған мәдени мұраларын сұрыптап, жинаған өзге халық өкілдері арасынан шыққан зерттеушілер еңбегін де атап өткен орынды.
Қазақ музыка үлгілерін жинап, жазып, баспаға әзірлеуде А. Затаевичтің еңбегі айрықша. Оның “Қазақ халқының 1000 әні” және “Қазақтың 500 әні мен күйі” атты жинақтары кейінгі композиторлар мен зерттеушілерге бағыт-бағдар болды. Осы дәстүр А. Жұбановтың ғылыми-зерттеу еңбектерінде жүйелі жалғасын тауып, тұтас мектепке айналды.
Музыкатану ғылымы: тұлғалар, дәстүрлер, монографиялар
Республикадағы музыкатану ілімінің негізін қалаған А. Жұбанов қазақ халық композиторлық-орындаушылық мектебінің үздік өкілдерінің өмірі мен шығармашылығын жан-жақты зерттеді. Оның халық жадында сақталған тұлғалардың шығармашылық жолына арналған “Ғасырлар пернесі” және “Замана бұлбұлдары” атты монографиялық еңбектері жеке кітап болып жарық көрді.
Өмірлік тақырыпқа айналған “Құрманғазы” монографиясы бұрынғы олқылықтарды толықтырып, ұлы күйшінің есімін ғылыми тұрғыдан биіктете түсті. А. Жұбанов қалдырған ғылыми және публицистикалық мұра — қазақ мәдениетінің қымбат қазынасы.
Өнертанушы Б. Ғизатовтың “Ғасырлар пернесі” мен “Замана бұлбұлдары” — қазақ музыкасына қойылған үлкен ескерткіш іспеттес” деген бағасы осы еңбектердің тарихи салмағын дәл танытады.
Құрманғазы феномені және Жұбанов зерттеулерінің өзегі
Құдіретті күй өнері дегенде Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Махамбет, Сейтек, Абыл, Дайрабай, Байсерке, Мәмен, Қазанғап, Түркеш, Тоқа, Сүгір, Дина сынды дүлдүлдер есімі алдымен аталады. Солардың ішінде күй атасы Құрманғазының орны бөлек.
Құрманғазының ұлан-ғайыр мұрасын жинақтап, ғылыми тұрғыдан зерттеп, саралап, оның шығармашылық жолы туралы салмақты тұжырым айтқан академик — Ахмет Жұбанов.
“Көркем әдебиетте Абай бейнесін сомдаған М. О. Әуезов болса, ұлы домбырашы, күйші Құрманғазының музыкалық тұлғасын жасаған — академик Ахмет Қуанұлы Жұбанов... Құрманғазыны айтқанда аузымызға Ахмет Жұбанов есімі қатар оралатындығы да сондықтан.”
1933 жылы Ленинградтан Алматыға келіп, музыкалық техникумда оқу процесін басқарумен қатар басталған зерттеу-жинаушылық еңбек Құрманғазы шығармашылығымен қатар өріліп, Жұбановтың өмірлік тақырыбына айналды. Ғ. Мүсіреповтің айтуынша, ол Құрманғазы бейнесін жасау үшін өмір бойы еңбек еткен деуге болады.
Құрманғазы туралы негізгі еңбектер
- “Қазақтың халық композиторы — Құрманғазы” (1936)
- “Құрманғазы туралы жаңа мәліметтер” (1942)
- “Құрманғазы жаңа зерттеу тұрғысында” (1952)
- “Құрманғазы күйлері” (1960)
Операдағы арман және оның жалғасы: “Құрманғазы”
Ахмет Жұбановтың суреткерлік арманы — қуғын-сүргін көріп, азаттық үшін күрескен, қайсар тұлға Құрманғазы бейнесін музыкалық театр сахнасына шығару еді. Бұған дейін ол Л. Хамидимен бірге “Абай” операсын жазып, қазақ опера өнерінің классикалық белесін қалыптастырған болатын.
“Құрманғазы” операсының либреттосын жазуға М. Әуезовтің қатысуы жоспарланған. Алайда драматургтің денсаулығына байланысты жұмыс іркіліп, кейін ол дүниеден өткен соң мүлде тоқтап қалды. Аяқталмай қалған шығарманы бітіруді перзенттік парыз санаған Ғазиза Жұбанова ақын Х. Ерғалиевпен бірге оны әуелі қазақтың тұңғыш радиооперасы ретінде жазып (1971), кейін қосымша сахналар енгізіп, 1986 жылы үш актілі толық сахналық нұсқасын аяқтады.
Жаңашыл шешім
Ғ. Жұбанова операда алғаш рет қазақтың төл аспабы домбыраға арналған күйлердің табиғатын вокалдық драматургияға кеңінен енгізді: күй тек оркестрлік бөліктерде ғана емес, кейіпкерлердің арияларында, ансамбльдерде, хормен өтетін көпшілік сахналарда да “өз тілінде” сөйлей бастады. Кейбір сахналар тұтас бір күй тақырыбының негізінде құрылды.
Осы еңбектің нәтижесінде дәстүрлі “әннен — операға, күйден — симфонияға” деген қағида жаңа мазмұнмен толығып, дәстүрлі музыка мен кәсіби музыканың өзара байланысының көкжиегі кеңейді.
1986 жыл контексті: өнердің азаматтық үні
1985 жылдан бастап қоғам өміріне өзгеріс лебі ене бастады. 1986 жылы қазақ жастары Республика алаңына шығып, орталықтың әміршіл жүйесіне қарсылығын көрсетті. Осы оқиғалармен қабаттаса дайындалған “Құрманғазы” спектаклінің көп ұзамай сахнаға шығуы еңсесі түскен елге серпіліс берген ірі мәдени құбылысқа айналды.
Композитор Ғ. Жұбанованың азаматтық ұстанымы осы тұста айқын көрінді. Қойылымды дайындау барысында бірінші көріністегі Құрманғазы баллада-термесінің мәтіні сол кезеңнің ауыр ахуалына сай шұғыл өзгертілгені айтылады. Өзгертілген нұсқа халыққа түскен нәубеттің салмағын тұспалдап қана емес, нақты меңзеумен жеткізген көркем айғақ ретінде есте қалды.
Цензурадан қалай өтті?
Біріншіден, мәтіндегі шұғыл өзгерісті санаулы адам ғана білген. Екіншіден, сол кезеңде идеологиялық аппарат түгелдей саяси оқиғаларға жұмылдырылып, опера секілді “консервативті жанрдан” мұндай ұшқырлық күтпегені де ықтимал.
Композиторлық қыры: экран, сахна, симфония
А. Жұбановтың композиторлық еңбегі 1930-жылдардың екінші жартысынан айқын көріне бастады. Ол ұлт аспаптар оркестріне арнап халық күйлерін өңдеді, орыс және Батыс композиторларының шығармаларын қазақ оркестрінің табиғатына лайықтады.
“Амангелді” — қазақтың тұңғыш көркем фильміне арнап М. Гнессинмен бірлесіп музыка жазды. Сонымен қатар фантазиялар, сюиталар, марштар, увертюралар, ән-романстар, хорлар, камералық және аспаптық туындыларында оның лирикалық болмысы терең ашылды.
Ірі формалардағы еңбектер
- Симфониялық оркестрге арналған 5 бөлімді “Абай” сюитасы
- “Төлеген Тоқтаров” фантазия-увертюрасы
- М. Әуезовтің “Абай” спектакліне музыка
- Л. Хамидимен бірге “Абай” және “Төлеген Тоқтаров” опералары
“Абай” операсы: үзілмеген дәстүр
“Абай” — қазақ опера репертуарының маңдайалды классикалық туындыларының бірі. Алматыдағы Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының маусым ашуын ондаған жылдар бойы “Абай” операсымен бастауы — композитор А. Жұбанов қалыптастырған дәстүрдің берік орныққанын көрсетеді.
Бұл операмен қазақ өнері әлемге танылып, бірнеше буын әнші сахнада қайталанбас шығармашылық белестерді өткерді. Финалдағы режиссерлік шешім — қолына шам алып, қараңғылыққа жарық түсіруге ұмтылған тұлға — көрерменді елдік пен бірлікке шақыратын идеялық өзек ретінде бүгінге дейін маңызын жойған жоқ.
Қорытынды: ұлтқа қызмет еткен ғұмырдың өлшемі
Халық жадында сақталып, ауыздан-ауызға беріліп келген музыкалық мұраны келер ұрпақ үшін тірнектеп жинап, ұмытылмастай етіп хатқа түсірген А. Жұбановтың өз туындылары да сол рухани жалғастықтың бір бөлігіне айналды. Артында өшпес мұра қалдырған композитордың еңбектері ұрпағымен бірге жасап, үшінші мыңжылдыққа да қадам басты.
Бар білімін, ақыл-ойын, күш-жігерін қазақ кәсіби музыка өнерінің дамуына арнаған шынайы талант иесіне халықтың берер нақты бағасы да — осындай ұзақ өмір сүретін шығармашылық мұра.
Авторы: Аманкелді Мұқан, өнертанушы.