Білім беру философиясының пәні
Жоспар: 1) Білім беру философиясының пәні 2) Білім философиясының қоғамдағы орны
Білім беру саласының болашақтағы орны мен атқарар қызметі шексіз екені — заңдылық. Әрбір адамның тұлғалық қасиеттері, білімділігі, тапқырлығы, ойлау мәдениеті, дүниетанымы мен адамгершілігі ең алдымен тиімді білім беру арқылы қалыптасады. Демек, қоғамның экономикалық және рухани әлеуеті, тұтас өркениеттің сапасы да осы негізге тіреледі.
ХХ ғасырдан басталған жаһандық үрдістерді талдау бүгін де өзекті: олар адамзат өркениетіне төнетін күрделі сын-қатерлерге қарсы тұруға шақырады. Бұл үндеу білім беру кеңістігінде айқын естіледі — қоғам мен әлеуметтік ортада білім берудің рөлін нақтылап, оның болашақтағы міндеттерін айқындауға мәжбүр етеді.
Білім берудің интегративтік миссиясы
Тұлғаның да, жалпы адамзат қауымдастығының да рухани дүниесі мен адамгершілік құндылықтарының қалыптасуына қатысы бар технологиялық және әлеуметтік салаларды бір арнаға түсіру қажеттігі туындайды. Алайда білім беру өзінің басты интегративтік қызметін — рухани біртұтастықты нығайту мен адамдардың бір-бірін түсіну қабілетін арттыруды — әлі де толық деңгейде жүзеге асыра алмай келеді.
Білім беру мәдени сауаттылықты, дүниетанымдық ұқсастықты және болашақты болжауға мүмкіндік беретін құндылықтық бағдарларды ұсыну міндетін жүйелі атқармайынша, көптеген өткір мәселелер әртүрлі салаларда шешімін таппай қала береді.
Негізгі талап
Рухани біртұтастық пен түсіністікті күшейту
Нәтиже
Мәдени білімділік пен құндылықтық бағдар
Қиындық
Технологиялық ілгерілеу мен рухани мақсаттардың теңгерімсіздігі
Ғылым мен техниканың ықпалы және ұстаздың рөлі
ХХ ғасырдағы ғылым мен техниканың қарқынды дамуы білім беруді әлемнің түкпір-түкпіріне жылдам жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл үдеріс технократтық бағыттағы білімге, шапшаңдыққа және дағдыға бейімделуді күшейтті. Осы міндетті білім беру саласы белгілі дәрежеде табысты орындап келеді.
Дәл осы бағытта ұстаздар өз әлеуетін көрсетуі тиіс: әдістемелік тұрғыдан өңделген материалдар, компьютерлік құралдар, ақпараттық технологиялар және психологиялық-оқытушылық ұстанымдар бірдей жүйеленіп үлгермесе де, нәтижеге жауапкершілік көбіне педагогке жүктеледі.
Жас ұрпақтың қалыптасуы — материалдық және рухани әлемнің тұтас бейнесін ұғынумен тығыз байланысты. Ұлттық және жалпыадамзаттық түсініктердің, гуманитарлық білімнің, тәрбиелік және ізгілік құндылықтардың ұрпақтан ұрпаққа берілуі осы арнада жүзеге асады.
Білім берудің философиялық статусын анықтаудың үш тәсілі
Білім берудің философиялық статусын анықтау оңай емес. Қазіргі уақытта бұл мәселені түсіндіретін үш негізгі тәсіл ұсынылады.
1) Қолданбалы философия ретінде түсіндіру
Бұл тәсіл білім беру философиясын қолданбалы философияның бір саласы ретінде қарастырады. Мұнда білім берудің көпқырлы қызметін негіздеуде жалпы философиялық тұжырымдар жеткілікті деп есептеледі. Сондықтан білім беру кеңістігі позитивизм, эмпиризм, реализм, постмодернизм, экзистенциализм, прагматизм, неотомизм, персонализм сияқты ілімдермен сабақтасып, педагогикалық әдіснамаға жақындайды.
2) Тәрбиелік ресурстарды қорғауға бағытталған ұстаным
Екінші тәсілдің өзегі — тәрбиелеудің мобилизациялық әлеуетін қорғау және сақтап қалу. Бұл позиция білім беру философиясының дербес ғылым ретіндегі тұтастығына күмән келтіріп, күрделі философиялық сұрақтарды педагогика әдіснамасы немесе жалпы тәрбие беру аясында шешуді жеткілікті санайды.
3) Пәнаралық ғылым ретінде: дедукция мен индукцияның үйлесімі
Үшінші тәсіл алдыңғы екеуінен түбегейлі өзгеше: білім беру философиясы пәнаралық ғылымдарды толықтыратын сала ретінде қарастырылады. Мұнда жалпы философиялық идеялардың дедуктивтік таралуы мен білім беру тәжірибесінің индуктивтік қорытындылары үйлесім табады.
Плюралистік философиялық көзқарас демократия мен еркін пікірге сүйенген жерде бір ғана доктринаға тәуелді болып қалуды шектейді. Ал индуктивтік логика білім беру тәжірибесін ашып көрсетіп, жаңа идеялардың пайда болуына және білім берудің мәнін өмірмен байланыстыруға ықпал етеді.
Қорытынды ой: білім беру философиясы қолданбалы философиядан да кең — ол білім беру саласының дамуын айқындайтын объективті заңдылықтарды, ұғымдар мен қағидаларды өз бетінше талдап, негіздей алатын ғылыми арнаға айналуы тиіс.
Философия пәні ретінде: нені қамтиды?
Ғылым ретінде білім беру философиясының пәніне білім берудің іргелі функциялары, дамудың пәнаралық теориялары, заңдары мен заңдылықтары, категориялары, ұғымдары мен терминдері, қағидалары, постулаттары, ережелері, әдістері, гипотезалары, идеялары және фактілері жатады.
Мемлекеттік құндылық
Білім беру — мемлекеттің тұрақтылығы мен ұзақмерзімді дамуын қамтамасыз ететін стратегиялық ресурс.
Қоғамдық құндылық
Білім беру — әлеуметтік келісім, мәдени жалғастық және ортақ нормалардың қалыптасу кеңістігі.
Тұлғалық құндылық
Білім беру — адамның өзін тануына, қабілетін ашуына, жауапкершілік пен еркіндік мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік беретін жеке капитал.
Мемлекет, қоғам және мектеп: күрделі байланыс
Қоғам мен мемлекет ұғымдары бірдей емес, олардың өзара қатынасы күрделі. Білім берудің дамуы барысында мемлекет пен қоғам мақсаттары үнемі сәйкес келе бермейді. Мемлекет деңгейінде білім берудің беделі алда тұрғанымен, қоғам деңгейіндегі нақты сұраныс пен қолдау әрқашан біркелкі бола бермейді.
Білім берудің қоғамдық-мемлекеттік мәні бәрінің ұжымдасып әрекет етуіне ғана тәуелді емес; ең бастысы — білім берудің тұлғалық құндылығы, яғни адамның өз білімін маңызды деп тануы және ішкі уәжінің оянуы.
Шектен шыққан көзқарастар тиімді шешім туғызуға дәрменсіз, көбіне пайдадан гөрі зиян әкеледі. Сондықтан мектеп пен қоғам арасындағы екіжақты байланысты нығайту — қиын болса да өмірлік қажетті арна.
Қазіргі жағдайда білім беру кеңістігі кейде идеологиялық және саяси бәсекенің алаңына айналып кетуі мүмкін. Тұрақсыз өтпелі кезеңде саяси қозғалыстар өз доктриналарын білім беру саласына енгізуге ұмтылады. Мұндай шақта мектептен, педагогтен және жалпы білім беру жүйесінен гуманистік ұстанымға беріктік, ұлтшылдық, шовинизм, неокоммунистік немесе діни фундаменталистік ықпалдарға ермеуге ерік-жігер талап етіледі.
Шынайы дербес білім беру халықтың рухани, мәдени және дүниетанымдық құндылықтарын сақтап қана қоймай, оларды қоғамның ортақ бағдарларына айналдырып, әрі қарай дамытуға қызмет еткенде ғана орнығады. Бұл — рухани тұрақсыздыққа жол бермеудің де маңызды шарты.
Реформалардың неге әлсіз нәтиже беруі мүмкін?
Білім беру философиясы қоғамдық өмірдегі бірқатар түйінді мәселелерді қарастырады: өндіріс пен әлеуметтік-мәдени ресурстарды қайта өңдеу, әлеуметтік-экономикалық әлеуетті арттыру, тұлғаның үнемі өзгеретін қажеттіліктерін қанағаттандыру. Дегенмен кез келген жаңашылдықтың (соның ішінде реформаның) нәтижесі төмен болуының басты себептерінің бірі — саладағы дайындықтың жеткіліксіздігі, нақтырақ айтқанда, оқытушылар мен практика арасындағы алшақтық.
Педагогикалық білім беру жүйесінде әлі күнге дейін прагматикалық тәсіл басым: бұл мұғалімнің философиялық дүниетанымын, кең ойлауын және стратегиялық мәселелерге қызығушылығын тереңдетуге жеткілікті кеңістік бермей жатады. Соның салдарынан кейде қоғамдағы және елдегі стратегиялық өзгерістерге селқос, тек «күнделікті қызмет» деңгейінде қалып қоятын маман қалыптасады.
Мақсат туралы дилемма: білімнің өзі ме, әлде қабілет пе?
Қазіргі жағдайда білім берудің мақсаты жиі дилемма шеңберінде қойылады: білім беру — бұл тек білімдер мен мәдени қызметтердің жиынтығы ма? Бұл сұраққа әлеуметтік ұйымдасқан қызметтің «алгоритміне» айналып кеткен жауаптардың бірі — БТД жүйесі: «білім – тапқырлық – дағды».
Алайда бұл модель кейде адамды тек орындаушыға айналдырып, субъект–объект парадигмасын күшейтеді: білім, дағды және талап етілетін нәтиже оқушының өз қызығушылығынан емес, көбіне әкімшілік талаптардан туындайды. Мұндайда төменгі деңгейдегі адам «объект» ретінде қалып, жоғарғы деңгей автоматты түрде «субъект» рөлін иеленуі мүмкін.
Нарықтық ортадағы басым сұраныс
Нарықтық қатынастар үстем жағдайда қызметтегі қабілетке сұраныс білім беру жүйесінің бағытын айқындауы тиіс. Бұл сұраныс сыртқы және ішкі қажеттіліктердің байланысын реттеп, туындаған мәселелерді қазіргі педагогикалық технологиялар арқылы шешуге мүмкіндік береді.
Білім беру — жүйе, орта және жаһандық кеңістік
Қалыптасқан түсінік бойынша білім беру — бұл жүйе: мемлекеттік және мемлекеттік емес оқу орындары деңгейі мен бейініне қарай сараланады. Бір жағынан, білім беру жүйесі әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге икемделуі керек; екінші жағынан, психологиялық-педагогикалық негізін барынша сақтауға тиіс.
Сонымен бірге білім беру саласының жаһандық білім беру кеңістігі аясында дамитынын ұмытпау қажет: кез келген жүйе өз мүмкіндігі шектелгенде, үлкен жүйемен байланыс арқылы өміршеңдігін жалғастырады.
Сапа: нәтиженің айнасы
Білім берудің сапасы — тек құндылық, жүйе немесе процесс қана емес. Бұл — мемлекет, қоғам және тұлға құндылықтарының білім беру үдерісінде мағынаға айналған нәтижесі; экономикалық қуаттың, адамгершілік пен парасат деңгейінің көрінетін айнасы.
Алдағы мақсат — елдегі және әлемдегі материалдық-рухани маңызды құндылықтарды талдай отырып, білім берудің деңгейін көтеру үшін пәнаралық мәселелер кешенін қайта қарастыру. Бұл міндет өркениеттік ауқымда шешіледі және оның қажеттілігі күн сайын артып келеді.
Педагогикалық білім беру: болашақтан озық тұруы тиіс
Білім беру жүйесінің шынайылығын мойындап, халықтардың рухани-мәдени құндылықтарын және экономикалық бәсекеге қабілеттілігін ескере отырып, әлем болып бірлесе әрекет еткенде ғана елдер тең деңгейде дамуға мүмкіндік алады.
Педагогикалық білім беру, өзін-өзі оқыту және педагогтердің біліктілігін арттыру жүйесі өз қоғамындағы әлеуметтік-экономикалық жағдайдан көш ілгері тұруы қажет. Себебі білім берудің әр буыны мен практикасы — болашаққа қызмет етеді; демек, мұғалімді даярлау мен сапасын арттыру деңгейі үнемі одан да жоғары талаптарға сай болуы тиіс.
Стратегиялық бағыт
- Басқаның жетегінде жүрмейтін, өзін-өзі ұйымдастыра алатын тұлғаны қалыптастыру
- Философиялық дүниетаным мен құндылықтық бағдарды күшейту
- Пәнаралық ойлау мен мәдени сауаттылықты жүйелеу
Практикалық міндет
- Оқытушы мен практика арасындағы алшақтықты қысқарту
- Қазіргі педагогикалық технологияларды мазмұнмен және құндылықпен ұштастыру
- Сапаны мемлекет–қоғам–тұлға өлшемдерімен қатар бағалау