Қаржылық несие
Несие ұғымы
Несие — несиелік ұйымның (көбіне банк) қарыз алушыға несиелік келісімшартта белгіленген көлемде және шарттармен ақша қаражатын ұсынуы, ал қарыз алушының оны келісілген мерзімде қайтаруға және сыйақы (пайыз) төлеуге міндеттенуі. Несие қатынасында қарыз беруші ретінде банк, ал қарыздың заты ретінде ақша қаражаты қарастырылады. Қарыз алушылар рөлінде айналым қаражаты немесе инвестициялық қажеттілігі бар шаруашылық субъектілері болады.
Ақшалай несиелердің негізгі түрлері
Инвестициялық салықтық несие
Инвестициялық жобаларды қолдауға бағытталған, салықтық режимдермен байланысы болуы мүмкін несие түрі.
Салықтық несие
Салық міндеттемелерін орындау тәртібімен және мерзімдерімен үйлестірілетін қаржыландыру нысаны.
Қаржылық несие
Отандық тәжірибеде кең таралған: кредитор қарыз алушыға ақшалай қаражатты тікелей береді.
Коммерциялық несие
Тауарды (жұмысты, қызметті) төлемді кейінге қалдыру арқылы сатуға байланысты несиелеу элементтері.
Қамтамасыз етуіне қарай
Қамтамасыз етуіне қарай несиелер:
- Қамтамасыз етілмеген (кепілсіз) несиелер
- Қамтамасыз етілген (кепілді) несиелер: вексельдік, қорлық, ипотекалық және басқа түрлер
Өтеу тәсіліне қарай
Бір жолғы төлеммен өтелетін
Қарыз толық көлемде белгіленген күні бір рет төленеді.
Бөліп төленетін
Қарыз кесте бойынша кезең-кезеңімен (аннуитет, дифференциалды немесе өзге графикпен) өтеледі.
Қолдану аясы мен қарыз алушы түріне қарай
- Банкаралық несие — қарыз алушы рөлінде банк қатысады.
- Коммерциялық мақсаттағы несие — қарыз алушы кәсіпорын, шаруашылық қоғамы және басқа ұйымдар болады.
Қаржылық несиелер негізінен банктер тарапынан беріледі, бірақ бос ақшалай қаражаттары бар ұйымдар да қаржыландыру ұсынуы мүмкін.
Банк пен қарыз алушы арасындағы несиелік процестің негізгі кезеңдері
- 1 Несиеге өтінімді қабылдау және банк мамандарының қарыз алушымен бастапқы байланысын ұйымдастыру.
- 2 Қарыз алушының несиені өтеу мүмкіндігін талдау және өтінім сапасын бағалау.
- 3 Несиелік келісімшартты дайындау.
- 4 Несиені рәсімдеу және келісімшарттың орындалуын бақылау.
1-кезең: Өтінімді алдын ала қарастыру және сұхбат
Бірінші кезеңде банк несиеге өтінімді алдын ала қарап, кейін оны болашақ қарыз алушымен әңгімелесу (сұхбат) барысында нақтылайды. Өтінімде несиелік келісімнің негізгі параметрлері бойынша толық мәлімет болуы қажет.
Өтінімде көрсетілуі тиіс негізгі мәліметтер
1) Несиенің мақсаты
Несие қарыз алушының жарғылық қызметіне сәйкес мақсаттарға жұмсалатынына банк көз жеткізуі тиіс.
2) Өтінімнің негіздемесі және жобаны қаржыландыру құрылымы
Бұл бөлім клиенттің жобаны қаржыландыруға өз қаражатының қатысу деңгейін сипаттайды. Сондай-ақ сұралған несие сомасы клиенттің есеп айырысу шоты бойынша айналымына және шаруашылық қызметінің көлеміне сай болуы қажет.
3) Өтеу мерзімі, ақша ағындары және пайызды төлеу мүмкіндігі
Несиені өтеу мерзімдерінің сәйкестігі мен пайызды төлеу мүмкіндігі техникалық-экономикалық негіздеме, бизнес-жоспар және несиелеу кезеңіндегі ақша түсімдерінің кестесі арқылы айқындалады. Көп жағдайда өтеу көзі — өнімді (тауарды) өткізуден түсетін түсім, сондықтан қарыз алушының қаржылық жоспары қарастырылады.
Сонымен бірге банк қарыз алушының іскерлік байланыстарына назар аударады: тұтынушылар мен жеткізушілердің сенімділігі, түсімді болжау мүмкіндігі, мәмілелердің шоғырлану тәуекелі. Егер түсім 1–2 ірі сатып алушыға тәуелді болса, банктің тәуекелі артады. Ал егер өтеу көзі ретінде активтерді сату қарастырылса, олардың болжамды құны мен сату мерзімінің қарызды қайтару кестесіне сәйкестігі бағаланады.
4) Несие мерзімі және тәуекел
Банктер, әдетте, мерзім ұзарған сайын белгісіздік пен тәуекел өсетінін ескереді. Сол себепті қарыз алушының негізгі қарызды және пайыздық төлемдерді уақытында өтеу қабілеті ерекше тексеріледі.
5) Қамтамасыз ету
Қамтамасыз ету — несиелік келісімнің маңызды элементі. Қамтамасыз ету ретінде төмендегілер қолданылуы мүмкін:
- Қарыз алушыға тиесілі мүлікті кепілге қою
- Жеткілікті ақшалай қаражаты бар заңды тұлғаның кепілдігі (поручительство/гарантия)
- Банкте орналастырылған депозит (теңге немесе шетел валютасында)
- Өтімді бағалы қағаздар
- Қарыз алушының жауапкершілігін сақтандыру (несиені өтемеу жағдайына)
- Банктің несиелік тәуекелді сақтандыруы
Кепілзат ретінде кәсіпорынның тұтас мүлкі ғана емес, сондай-ақ жекелеген активтері (материалдық қорлар, дайын өнім, тауарлар және т.б.) рәсімделуі мүмкін.
6) Пайыз төлеу тәртібі
Пайыз мөлшерлемесі мен төлеу тәртібі несие мерзіміне, қамтамасыз етудің сенімділігіне және қарыз капиталы нарығындағы жағдайға байланысты. Әдетте қысқа мерзімді несиелер бойынша пайыз қысқа кезеңге белгіленген ставкамен есептеледі, ал ұзақ мерзімді несиелер бойынша ставка келісімшартта банк пен қарыз алушының келісімімен бекітіледі.
Тәжірибеде пайызды ұстаудың әртүрлі тәсілдері бар: несие берілген кезде бір бөлігін ұстап қалу немесе бүкіл мерзім бойына біркелкі төлемдер арқылы өндіріп алу. Сондай-ақ қарыз алушы банк комиссияларын және байланыс, аударым сияқты ілеспе шығындарды өтеуі мүмкін. Пайызды есептеу, әдетте, қаражат нақты пайдаланылған күннен бастап жүргізіледі.
Сұхбаттың мақсаты және алғашқы тәуекел бағасы
Сұхбат барысында банк клиенттің сенімділігін, қаржылық тұрақтылығын және өтінімдегі деректердің шынайылығын қайта тексереді. Егер клиент банкпен бұрын жұмыс істемесе, банк не себепті дәл осы банктен қызмет сұралғанын да нақтылайды.
Сұхбат нәтижесінде банк қатынасты жалғастыру немесе бас тарту туралы шешім қабылдайды. Бас тартылған жағдайда, мүмкіндігінше, шешімнің себептері түсіндіріліп, ал оң шешім болса — әрі қарай қарауға қажетті құжаттар тізімі хабарланады. Несиелік тәуекелді бастапқы бағалау дәл осы кезеңнен басталады.
2-кезең: Құжаттар пакетін жинау және талдау
Екінші кезеңде банк қарыз алушыдан банк басқармасы бекіткен тізімге сәйкес толық құжаттар пакетін қабылдайды және мұқият тексереді. Бұл кезеңде, әсіресе, жарғылық капиталдың қалыптасуы, бұрынғы міндеттемелердің орындалуы, өткізу нарығы мен келісімшарттардың сапасы сияқты факторларға ерекше назар аударылады.
Қарыз алушы ұсынуы тиіс негізгі құжаттар
- Несие алу туралы өтініш
- Құрылтай құжаттарының нотариалды куәландырылған көшірмелері
- Қол қою үлгілері бар карточка (нотариалды куәландырылған)
- Техникалық-экономикалық негіздеме (немесе бизнес-жоспар)
- Соңғы есеп беру күніне бухгалтерлік баланс
- Салық органдарынан бюджетпен есеп айырысу жағдайы туралы анықтама
- Банкте қабылданған форма бойынша несиелік келісімшарт жобасы
- Кепілзат/поручительство/гарантия, сақтандыру келісімдері және өзге қамтамасыз ету құжаттары
- Белгіленген мерзімде өтеу туралы міндеттеме (өтем кестесі)
- Басқа банктерден алынған қарыз қаражаттары туралы анықтамалар
Несие қабілеттілігін бағалау
Барлық ұсынылған құжаттар тексеріліп, сұрыпталады. Осы кезеңде банк бухгалтерлік баланс және өзге деректер негізінде қарыз алушының несиені өтеу мүмкіндігін бағалайды. Бағалау өткен кезеңдегі төлемсіздіктерді ғана тіркемей, қарыз алушының жақын перспективадағы төлем қабілеттілігін болжауға бағытталады.
Несие қабілеттілігі айналым активтері, олардың қалыптасу көздері және соңғы қаржылық нәтижелерді сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі арқылы талданады.
Бағалау элементтері
- Құқық қабілеттілігі
- Қаржылық тұрақтылығы
- Төлем қабілеттілігі
- Ресурстарды пайдалану тиімділігі