Қазақ халқының салт дәстүрлеріндегі мәдени негіздер
Қазақтың ұлттық педагогикасының қалыптасу жолдары
Қазақ мәдениеті — ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық құндылықтар жүйесі. Ол ұлттық тәлім-тәрбиенің негізінде дамып, ұлттың өзіндік болмысын айқындады. Ұлттық тәрбие — мәдениетті өркендететін қозғаушы күш: халықтың тарихи тіршілігі, рухани тәжірибесі, дүниетанымы мен мінез-құлық үлгілері тәрбиелік тетікке айналып, ұрпақтан ұрпаққа беріледі.
Анықтама: Халықтың тұрмыс-тіршілігіндегі рухани тәжірибеден қалыптасқан тәрбиелік және дүниетанымдық құралдарды халық педагогикасы деп атаймыз.
Халық педагогикасы — халықтың мәдени мұрасы. Ол этностың тарихи-әлеуметтік, географиялық жағдайларымен, өмір салтымен (көшпелі және отырықшы тәжірибемен), сондай-ақ ұлттың қалыптасқан мінез-құлық нормаларымен сабақтасып дамиды. Осы ықпалдардың тоғысуы қазақтың ұлттық тәрбиелік жүйесін айқындап, мәдени ерекшеліктерін орнықтырды.
Ұлттық қасиеттер және рухани болмыс
Қазақ мәдениетіндегі тәрбие мен оқыту ерекшеліктері ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық қасиеттерден көрінеді. Олардың қатарында меймандостық, кісілік сыйластық, имандылық, кішіпейілділік, кеңпейілділік, салауаттылық, тіршілікке бейімделгіштік сияқты қырлар бар.
Тұлғалық мінез-құлық негіздері
- Сыйластық пен ізеттілік мәдениеті
- Қонақжайлылық пен кеңпейілділік
- Салауаттылық және жауапкершілік
Рухани-эстетикалық әлеует
- Өнерпаздық, ақынжандылық
- Шешендік, тіл мәдениеті
- Жадыда сақтау, ауызша дәстүр
Әрбір ұлттың ұлттық қасиеттері ұлттық тәрбиеге байланысты дамып, қалыптасады. Қазақ халқының ұлттық тәрбие жүйесін халықтық тәлім-тәрбие деп атаймыз, ал осы құбылысты ғылыми тұрғыдан зерделейтін бағыт — халық педагогикасы.
Әдебиет пен салт-дәстүр: тәрбиенің қос өзегі
Халық педагогикасы ұлттық әдебиет пен салт-дәстүрлер арқылы құралады. Көркем әдебиет кейіпкердің тілі, ойы, іс-әрекеті, мінез-құлқы арқылы адамгершілік құндылықтарды үлгі етеді; эстетикалық әсер бере отырып, тұлғаның кісілік санасын қалыптастырады.
Салт-сананың қалыптасу тізбегі
- 1 Игі әдет — жеке тұлғаның күнделікті мәдени әрекеті.
- 2 Әдет-ғұрып, әдеп — көпшілік қолданысына енген мінез-құлық нормасы.
- 3 Дәстүр — ұлттық деңгейде орныққан мәдени үрдіс.
- 4 Салт — өмірге біржола кіріккен тұрақты қағида.
- 5 Салт-сана — халық санасына сіңген, сөзсіз орындалатын ұлттық өлшем.
Қазақтың бай әдеби мұрасы мен қайырымды, әдепті салт-дәстүрлері этностық ерекшелікті танытып қана қоймай, жеке тұлғаның ұлттық мәдени қасиеттерін қалыптастырудың пәрменді тетігіне айналды.
Ғылыми пайымдар: халық тәжірибесінің орны
Халық тәжірибесі педагогикалық ойдың іргетасы екені әр дәуірде айтылған: К.Д. Ушинский халық тәжірибесінсіз педагог та, педагогика да болмайтынын атап өтсе, Аристотель бала тәрбиесінде халық тәжірибесіне сүйену қажеттігін көрсетеді. Г.С. Виноградов халық педагогикасын эмпирикалық білімдер жиынтығы ретінде сипаттайды.
Осы тұрғыдан алғанда, қазақтың халық педагогикасы ұлттық тәрбие құралы ретінде этностық ерекшеліктерді сақтап, ұрпақ тәрбиесінде бағдар береді.
Педагогика және этнопедагогика: ұғымдық өріс
Педагогика — тәрбие мен оқытудың жалпы заңдылықтарын қарастырса, этнопедагогика ұлттық мәдени мұра аясындағы тәрбиенің мазмұнын, құралдарын, дәстүрлік тетіктерін түсіндіреді. Бұл екі бағыттың тоғысатын тұсы — тұлға қалыптастыру, ал ерекшеленетін қыры — ұлттық тәжірибенің (салт, сөз, рәсім, орта) тәрбиелік қуатын арнайы зерделеу.
Педагогикалық ғылымның қысқаша құрылымы
| Компонент | Мазмұны |
|---|---|
| Мақсаты мен міндеттері | Тәрбие мен оқыту заңдылықтарын ашу; тәжірибені кеңейту; білім беру жүйесін болжау; зерттеу нәтижесін практикаға енгізу; инновациялық үрдістерді теориялық-әдістемелік тұрғыдан негіздеу. |
| Нысанасы | Адамның өзгеруі мен өзіндік өзгеруі, тұлғаның құрылымы және қалыптасуы. |
| Пәні | Оқу-тәрбие үрдісінің мақсаттылығы; оқыту, оқу, өзін-өзі білімдендіру және өзін-өзі тәрбиелеу; тұлғаның қалыптасуы мен дамуындағы бағыттар. |
| Қызметі | Тәрбие, білім беру, оқыту заңдылықтарын таныту; педагогикалық тәжірибеде мақсатқа жетудің тиімді жолдарын көрсету. |
| Әдістері | Бақылау; тәжірибені зерделеу; басылымдар мен құжаттарды талдау; әңгімелесу; педагогикалық эксперимент; тестілеу; сауалнама; сандық әдістер. |
| Принциптері | Тәрбие: құндылық қарым-қатынасқа бағытталу, субъективтілік, баланы тұлға ретінде қабылдау. Оқыту: дамытушылық және тәрбиелеушілік сипат, жүйелілік пен бірізділік, саналылық, көрнекілік, жеткіліктілік, өмірмен байланыс. |
| Категориялары | Тәрбие, оқыту, білімдендіру, қалыптастыру, дамыту, өзін-өзі тәрбиелеу, педагогикалық процесс, әлеуметтік қалыптасу. |
| Заңдары мен заңдылықтары | Оқытудың мақсаты, мазмұны, әдістерінің қоғаммен байланысы; тәрбиелей және дамыта оқыту; іс-әрекеттің бағыттылығы; педагогикалық процестің тұтастығы; теория мен практиканың бірлігі; ұжым мен тұлғаның өзара байланысы. Жеке тұлғаның дамуы белсенді іс-әрекет арқылы іске асады; бала өзін қауіпсіз сезінгенде қарым-қатынасы еркін ашылады. |
| Теориялар | Тәрбие процесінің мәні мен заңдылықтары; тұлғаны біртұтас қалыптастыру; комплекстік тұрғы; оқушы тәрбиесін жүйелі талдау; педагог пен оқушы қарым-қатынасы және өзге де бағыттар. |
Ұлттық мәдениеттің кезеңдері және дүниетаным
Ұлттық мәдениет — тарихи мәні бар, өзіндік ерекшелігі қалыптасқан құбылыс. Ғалым А. Қасымжанов этномәдени уақыттың рухани дүниетанымдағы кезеңдерін (мифологиялық, архетиптік, өркениеттік, дәстүрлік, инновациялық уақыт) саралап көрсетіп, ағартушылықтың ХІХ ғасырдағы қазақ рухани мәдениетіндегі маңызды орнын атап өтеді.
Ұлттық мәдениеттің қай кезеңін алсақ та, оның ұлттық (халықтық) педагогикамен сабақтас екенін көреміз. Мәдениет ұлттық тәрбие арқылы қалыптасады, ал тәрбие дүниетаныммен және өмір заңдылықтарымен тығыз байланысты.
Ауыз әдебиеті: адамгершілікке баулитын қуатты құрал
Қазақ халық педагогикасының ірі салаларының бірі — ауыз әдебиеті. Ол ұрпақты адамгершілікке, еңбекке, әсемдікті сезінуге, тіл мәдениетіне құштарландыратын ықпалды құрал ретінде қызмет етеді. Әдеби туындылардың эстетикалық мәні тұлғаның этикалық-мәдени болмысын қалыптастыруға әсер етеді.
Мақал-мәтелдер арқылы мәдени бағдар
Отансүйгіштік
«Туған жерге туың тік», «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» — туған жерді қастерлеуге тәрбиелейді.
Еңбек мәдениеті
«Кәсіптің түбі — нәсіп», «Аз да болса, саз болсын» — еңбектің мәдени өлшем екенін ұқтырады.
Бірлік пен ынтымақ
«Бірлік болмай, тірлік болмас», «Ырыс алды — ынтымақ» — қоғамдық мәдениеттің өзегін танытады.
Намыс пен парыз
«Бөріктінің намысы бір», «Ер мойнында қыл арқан шірімес» — ер азаматтың ел алдындағы жауапкершілігін бекітеді.
Айтыс өнері де жастарды өнерге баулып, әдептілік пен мәдениеттілікке үйретеді: айтыс барысында әдептен аттаған ақынның жеңіліп қалуы — мәдени өлшемнің берік сақталғанын көрсетеді. Біржан сал мен Сара айтысында көркемдік пен сұлулықты қастерлеу, сөз өрнегінің биіктігі айқын байқалады.
Салт-дәстүрдегі мәдени негіздер
Ұлттық салт-сана ұлттың мәдени дәрежесі мен рухани сапасын көрсетеді. Игі әдеттердің әдепке, дәстүрге, салтқа, салт-санаға айналуы — мәдени іс-әрекеттің ұлттық қасиетке ұласу үдерісі. Этнопедагогика бұл құбылысты мәдени жүйе ретінде талдап, оның қоғамдық қызметін түсіндіреді.
Қолданылмалы көріністер
- рәсімдер, рәміздер, ырымдар, тыйымдар
- жөн-жоралғылар, сенімдер, діни уағыздар
- кісілік рәсімдері, перзенттік парыз, адамгершілік борыш
Мәдени нәтижелер
- имандылық, мейірімділік, қайырымдылық
- салауаттылық, үнемшілдік, ұқыптылық
- сыйластық, татулық, қоғамдық жауапкершілік
Ұлттық мәдениеттің дәстүрдегі бастау көрінісінің бірі — сәлемдесу. Сәлем — әдептіліктің белгісі; оның сәлем беру, сәлем ету сияқты түрлері жөн-жоралғылық ерекшеліктерімен дараланады. Отбасындағы сыйластық та мәдениеттіліктің өзегін құрайды: халық «Әке — отбасының пірі», «Ана — әулеттің күні» деп, құрметті алдымен ата-анаға бағыттауды үйретеді.
Тіл мәдениеті және сыйласым әдебі
Ұлттық дәстүрде әдеппен сөйлеу, көпшілік орындарында инабат сақтау, иманжүзділік таныту талап етіледі. Үлкендердің есіміне сыйластық белгісі ретінде «-еке» жұрнағын қосу (Әдеке, Беке, Ардеке), «апашым», «апатайым», «ағатайым» деп құрметтеу — тілдегі мәдени өлшемдердің бірі. Ал балаларға «жаным», «күнім», «ботам», «құлыным» сияқты мейірімге толы сөздерді қосып айту — тәрбиелік нәзіктіктің көрінісі.
Қонақжайлылық — мәдени рәсім
Кісі күту дәстүрі бойынша қонақ қабылдау, қонақасы беру, қонақкәде жасау — ұлттық мәдени рәсімдер арқылы іске асады. «Халқыңды сүйсең, салтыңды сүй» деген ұстаным халық педагогикасындағы мәдени-рухани кредоның өзегін — әдептілікті айқындайды.
Кісілік: ұлттық тәрбиенің өзегі
Мәдениетті іс-әрекет ұлттық дәстүрге берік орныққанда салтқа айналып, халық санасына сіңіп, салт-сана ретінде қолданылады. Осы жүйенің өзегінде «кісілік» ұғымы тұр. Әл-Фараби: «Тәрбиелеу — жеке адамның кісілігін қалыптастыру» дейді. Кісілік — тұлғаның мәдениетті әрекеті мен адамгершілік ұстанымдарының тұтас көрінісі.
Кісіліктің мәдени өлшемдері
Салауаттылық
Таза жүру, зиянды әдеттен аулақ болу, сабырлы әрі қисынды сөйлеу.
Имандылық
Ізгі ой, әділетке және ақиқатқа сенім, өзгеге ізет көрсету.
Қайырымдылық
Адамға, табиғатқа жанашырлық, көмек беру, мейірім таныту.
Перзенттік парыз
Отанға, ата-анаға қызмет ету, міндет пен борышты адал өтеу.
Өнерпаздық
Өнерді сүю, өнерпазды қадірлеу, талғамды қалыптастыру.
Ар-намыс
Арды биік қою, мақсатқа табандылықпен ұмтылу, жауапкершілік.
Ар — мәдениеттің тұтқасы: халық «Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы» деп, арды ең қымбат құндылық санайды. Намыс — тұлғаны жеңіске жетелейтін қуат; «ерді намыс өлтіреді» деген тәмсіл жауапкершілік пен ерік-жігердің мәдени өлшем екенін ұқтырады. Ұлттық намыс — жеке намысты оятып, отансүйгіштікке тәрбиелеу арқылы қалыптасады.
Қорытынды пайым
Қазақтың ұлттық педагогикасы — халықтың тарихи тәжірибесі мен рухани дүниесінің қорытпасы. Әдебиет пен салт-дәстүр ұрпақ санасына әдеп, кісілік, намыс, имандылық сияқты құндылықтарды орнықтырып, ұлттық мәдениеттің үздіксіз дамуына қызмет етеді. Этнопедагогика осы мұраны ғылыми тұрғыдан жүйелеп, тәрбиелік әлеуетін қазіргі білім беру мен қоғамдық тәжірибеде тиімді қолданудың негіздерін айқындайды.