Түркі қағанатының ұйығу кезеңіндегі дипломатиялық туралы қазақша реферат
Түркі қағанатының ұйысу кезеңіндегі дипломатиялық қатынастар
Ұлы Түркі империясының өзге мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, келіссөздер жүргізгені тарихтан белгілі. Түркі билеушілері мәмілегерлік пен стратегиялық ойлау қабілетін көрсетіп, әскери қуатты сауда мүддесі және одақ құру тәжірибесімен ұштастыра білді.
Неге бұл кезең маңызды?
Ұйысу дәуірінде қағанаттың сыртқы байланыстары қалыптасып, Қытай, Иран және Византия сияқты ірі державалармен қатынастар жүйесі орнықты.
Дипломатияның тетіктері
- Елшілік алмасу және келісімшарттар
- Неке дипломатиясы
- Сауда жолдарын бақылау
Нәтиже
Қағанат қысқа уақыт ішінде Еуразияның кең бөлігін ықпалына алып, халықаралық қатынастардың белсенді ойыншысына айналды.
Ұйысу кезеңі: этникалық және саяси алғышарттар
III–IV ғасырлар тоғысында Тянь-Шань өңіріне қоныс аударған кейінгі хун тайпалары IV ғасырдың соңында Турфан маңына қарай жылжыды. Бұл аймақты олар 460 жылға дейін мекендеді. 460 жылы түркі тілдес жуань-жуаньдар (аварлар) шабуыл жасап, иеліктерін басып алды да, хундарды Алтайға ығыстырды. Осы қозғалыстар ішінде Ашина тайпасының қалдықтары да болды.
Соғды және тохар ықпалы
III ғасырдың соңынан 460 жылға дейін Ашина қауымымен қатар ирантілдес (соғды) және тохар тілді (үндіеуропалық) тайпалар өмір сүрді. Бұл орта тіл мен мәдениеттің қалыптасуына әсер етіп, түркі–соғды мәдени жақындасуының басталуына негіз қалады.
Алғашқы дипломатиялық байланыс
Алтайдағы түркі-ашина тайпалары ірі бірлестік құрып, 545 жылы Солтүстік Қытайдағы (Цзинь) мемлекеттердің бірімен дипломатиялық қатынас орнатады. Бұл байланыстарды іске асыруға Бухарадан шыққан соғды жігіті дәнекер болғаны айтылады.
Қағанаттың қалыптасуы: Бумыннан Мұқанға дейін
551 жыл
Бумын қаған титулын қабылдап, түркі саяси дербестігін күшейтеді.
552–553 жылдар
Қара қаған билігі кезеңі. Жуань-жуаньдармен күрес жалғасады.
553–572 жылдар
Мұқан қаған жуань-жуаньдарды толық талқандап, қағанат ықпалын кеңейтеді.
Мұқан дәуірінде қағанаттың билігі Корей түбегінен Каспийге дейін, Алашань мен Гобиден Байкалға дейінгі кең аймаққа тарады. Бұл кезде Солтүстік Қытайдағы Солтүстік Ци мен Солтүстік Чжоу мемлекеттері түркі ықпалына тәуелді бола түсті.
Батысқа жылжу және жаңа саяси кеңістік
555 жылдың өзінде-ақ түркі тайпалары батысқа қарай жылжып, Жетісуды, Сырдария мен Арал өңіріне дейінгі қалалы аймақтарды бақылауға алды, Хорезм де тәуелді болды. Бұл қозғалыс тек жаулап алу ғана емес, түркітілді тайпалардың жаңа аймақтарға қоныстануы мен этникалық-саяси картаның қайта түзілуі еді.
Билік құрылымы және құқықтық негіз
«Он оқ будун» және басқару жүйесі
Қағанатта көшпелі тайпалар «он оқ будун» қағидасымен біріктірілді. Әр ірі тайпаның басшысы шад аталды. Ел оң және сол қанат болып бөлінді: сол қанатқа дулу тайпаларының бесі, оң қанатқа нушиби тайпаларының бесі кірді.
Мемлекет аумағы ұлғайған сайын басқару жеке иеліктерге бөлініп, оларды кіші хандар басқарды. Барлығы Ұлы қағанға бағынды.
Жоғарғы лауазымдар иерархиясы
- Жабғу (шеху) — қағаннан кейінгі жоғары билік иесі
- Тегін (дэлэ) — ханзадалық мәртебе, саяси-әскери міндеттер
- Сілік бек (сылифа) — әкімшілік-әскери басшылық
- Түмен (тумaoфa) — әскерге байланысты жоғары атақ
Көне түркі заңдарының өзегі
Қытай жылнамаларында көне түркі заңдарының бірқатар негізгі нормалары келтіріледі. Олар мемлекет тұтастығын, ішкі тәртіпті және әскери қуатты сақтауға бағытталды.
Мемлекетке қарсы бүлік
Көтеріліс жасап, бүлік шығарғандарға өлім жазасы белгіленді.
Отанға опасыздық
Ел мүддесін сатып, опасыздық жасағандарға қатаң жаза қолданылды.
Қасақана кісі өлтіру
Жазықсыз кісі өлтіргендерге өлім жазасы кесілді.
Жауынгерлік ат ұрлау
Сәйгүлік атты ұрлағандарға өлім жазасы бұйырылды.
Қағанат тұрақты әскер құрып, басқаруда мұрагерлік дәстүрді сақтады: ханның ағайын-інілері мен балалары белгілі тәртіппен басшылыққа келіп отырды. Бұл тұрақтылық сыртқы саясаттағы үздіксіз келіссөз жүргізуге де мүмкіндік берді.
Одақтар мен қақтығыстар: Иран, эфталиттер және аймақтық тепе-теңдік
552–553 жылдары түркілер Орта Азиядағы қуатты күштердің бірі — эфталиттерге тәуелді князьдіктерді басып алды. Бұл жағдай ұзаққа созылған қақтығысқа ұласып, соғыс бірнеше жылға жалғасты. Осы тұста түркі көсемдері Иранмен қарым-қатынасты жақсартып, жағдайды дипломатия арқылы өз пайдасына бұруға ұмтылды.
564 жыл: түркі–иран одағы
Иран шахы Хосров I Ануширван эфталиттерге қарсы күресте түркілермен одақ құруды ұсынды. Түркілер ұсынысты қабылдап, неке дипломатиясын іске қосты: қағанаттың оңтүстік аймағын билеген Естемидің қызын Хосровқа әйелдікке береді.
Шешуші шайқас және нәтижесі
Бухара түбіндегі шайқаста эфталит патшасы жеңіліске ұшырады. Әмударияның оңтүстігіндегі эфталит жерлерінің көп бөлігін Иран өзіне қосты. Алайда жер бөлісіндегі келіспеушіліктер кейін түркі–иран қатынасын шиеленістірді.
Ұлы Жібек жолы: дипломатияның экономикалық өзегі
Орта Азияны бақылағаннан кейін түркілер Қытайдан Жерорта теңізіне дейін созылған сауда бағыттарының елеулі бөлігіне, яғни Ұлы Жібек жолына ықпал етті. Керуендер мен делдалдықта соғдылар мен парсылардың рөлі ерекше болды: олар Пайкенттен (Бухара маңы) Сырдарияға дейінгі жолды қадағалап отырды.
Кім сатып алды?
Жібек матаның ең ірі тұтынушыларының бірі — Византия еді. Жібек саудасы соғды көпестеріне зор пайда әкелді.
Неге шиеленіс туды?
Иран өз нарығын қорғауға тырысып, сырттан келген соғды жібегінің көбеюіне мүдделі болмады.
Шешім қандай болды?
Түркілер тиімді өткізу нарығын Византиядан іздеп, тікелей дипломатиялық байланыс орнатуға көшті.
Маниах миссиясы: Ираннан Константинопольге дейін
Соғды елшісі Маниах 566–567 жылдары Түркі қағанатының өкілі ретінде Иранға тауар апарады. Алайда Хосров I түркілердің еркін келуінен қауіптеніп, әкелінген жібекті өртетіп жібереді. Осыдан кейін түркілер Византиямен тікелей қатынас орнатуды күшейтеді.
567 жылы Маниах Константинопольге жіберілген елшілікті басқарып, түркілер мен Византия арасында Иранға қарсы бағытталған әскери-саяси келісім бекіді.
Түйін
Бұл жерде сауда келісімі тек экономикалық құжат емес, державалар арасындағы күштер теңгерімін өзгертетін сыртқы саясат құралы болды.
Византия бағыты: елшіліктердің жиілігі және ықпалы
Византия тарихшысы Менандр 568–576 жылдары византиялықтардың түркілерге жеті рет елші жібергенін атап өтеді. Көп жағдайда елшіліктер құрамына түркілермен бірге соғдылар мен хорезмдіктер де қосылған, ал елшілер арасында көпестердің үлесі басым болған.
Сауда байланысының дәлелі
Орта Азиядан табылған VI ғасырдағы византиялық теңгелер Византиямен жүйелі сауда байланысының болғанын көрсетеді.
575–576 жылдар: қатынастың шиеленісуі
Естеми қағаннан кейін билікке келген Түркенәф Юстин II-нің аварлармен бейбіт келіссөзіне наразы болып, Византияны одақты бұзды деп айыптайды. Түркілер Киммериялық Босфорды басып алып, Қырымға кіргенімен, көп ұзамай кері шегінуге мәжбүр болды.
Иранға екінші жорық және бейбіт келісім
588–589 жылдары Савэ (немесе Шаба) бастаған түркі әскерлері Хорасанға жорық жасайды. Герат маңында қолбасшы Бахрам Чобин басқарған Иран әскері түркілерді талқандап, түркі патшасы қаза табады. Кейін тараптар бейбіт келісімге келеді, ал Сасанидтерді арабтар күйреткенге дейін Орта Азиядағы шекара негізінен өзгеріссіз қалады.
Империя ішіндегі дуализм және бөліну алғышарттары
Деректер түркі мемлекетінің бастапқы кезеңінен-ақ биліктің екі орталыққа бейім тұрғанын аңғартады. 582 жылға қарай бұл жағдай айқындалып, шығыс және батыс бөліктердің саяси дербестігі күшейді. Батыс қағандары Византиямен тікелей келісім жасап, тәуелсіз сыртқы саясат жүргізуге ұмтылды.
Византия деректеріндегі түркі ордасы
Византия жазбаларында түркі ордасының салтанаты сипатталады. Мәселен, 598 жылы император Маврикийге жолданған хатта қағанның алтынмен қапталған құрылымдары, күміс әшекейлері және сән-салтанаты жоғары деңгейде болғаны айтылады. Бұл деректер қағанаттың халықаралық беделі мен дипломатиялық рәсім мәдениетін көрсетеді.
Қорытынды: алғашқы еуразиялық империялық тәжірибе
Күлтегін жазуында түркі тарихшылары ата-бабаларының ықпал аймағын «шығыста Қадырқан қойнауына дейін, батыста Темір қақпаға дейін» деп сипаттайды. Түркі империясы шамамен 25 жыл ішіндегі ірі жорықтары нәтижесінде Манчжуриядан Киммериялық Босфорға дейін, Енисейдің жоғары ағысынан Әмударияның жоғары ағысына дейін созылған кеңістікті қамтыды.
Тарихи маңызы
- Түркі қағанаты Орта Азия мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаға саяси және мәдени ықпалын таратты.
- Дипломатия әскери қуатпен қатар жүріп, одақтар мен сауда арқылы тұрақты жүйеге айналды.
- Ұлы Жібек жолын бақылау халықаралық қатынастардың экономикалық өзегіне айналып, мемлекетаралық бәсекені күшейтті.
Естеми билеген кезеңде түркілер батыста әскери қуатының шарықтау шегіне жетті. Дегенмен үздіксіз жорықтар қоғамның ішкі қайта құрылымын күрделендірді, ал алғашқы сәтсіздіктер сыртқы саясатта тепе-теңдікті қайта іздеуге мәжбүр етті. Соған қарамастан, қағанаттың ұйысу дәуірінде қалыптасқан дипломатиялық тәжірибе Еуразия кеңістігіндегі мемлекетаралық байланыстардың кейінгі үлгілеріне әсер етті.
Тақырып өзегі
Дипломатия + сауда + әскери қуат
Негізгі делдал
Соғды көпестері мен елшілері
Стратегиялық бағыт
Ұлы Жібек жолын бақылау
Басты серіктестер
Қытай, Иран, Византия