БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПТІҢ ПАЙДА БОЛУЫ
Нарықтық экономика жағдайындағы бухгалтерлік есептің рөлі
Бүгінгі таңда ел экономикасының нарықтық жолға көшуіне және жаңа кәсіпкерлік қызмет түрлерінің қалыптасуына байланысты бухгалтерлік есептің маңызы айтарлықтай артып отыр. Соған сәйкес есептің мазмұны мен құрылымы жаңарып, елімізде жүргізілетін бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік халықаралық қаржылық есеп беру талаптарына сай орындалуда.
Қазіргі бухгалтер тек есеп жүргізуші ғана емес: ол ұйымның қаржылық жағдайын анықтайды, бағалайды, талдайды және кәсіпорынның экономикалық әлеуетін дамыту жолдарын жоспарлай білуі тиіс.
Сондықтан кез келген елде бухгалтер мамандарын сапалы, терең біліммен даярлау — ұйымдардың экономикалық тұрғыдан тұрақты дамуына ықпал ететін маңызды фактор. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» заңы бухгалтерлік есепті жүргізу жүйесін айқындайды, қаржылық есеп беруді дайындау мен пайдаланудың негізгі қағидаларын, жалпы тәртібін, ішкі бақылау және сыртқы аудитке қойылатын талаптарды, сондай-ақ ұйымдардың құқықтары мен міндеттерін белгілейді. Қазақстан Республикасының аумағында қызмет ететін барлық кәсіпорын бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікті осы заң талаптарына сәйкес жүргізуге міндетті.
Бухгалтерлік есептің тарихи қалыптасуы
Ежелгі кезеңдерден бастау алады
Бухгалтерлік есеп көптеген ғасырлар бұрын пайда болып, бүгінге дейін үздіксіз дамып келеді. Тайпалар арасындағы шаруашылық операцияларға қатысты табылған жазбалар есеп жүргізу біздің заманымызға дейінгі V ғасырда болғанын көрсетеді.
Құрылыс шығындарын есептеу тәжірибесі
Біздің заманымызға дейінгі II ғасырда Грекияда құрылысқа кеткен шығындар есептеліп, кей жағдайда салынған ғимараттың қабырғасына жазылғаны туралы деректер кездеседі.
Аудит ұғымының шығуы
Рим империясында квесторлар мемлекеттік бухгалтерлердің жұмысын бақылап, оның қорытындысын арнайы тыңдаушы тұлғалар қабылдаған. Осы тәжірибемен байланысты «аудитор» термині қалыптасты.
Бұл деректер бухгалтерлік есептің тек кәсіпорын ішіндегі қызметпен шектелмей, мемлекет басқаруымен де тығыз байланысты екенін көрсетеді.
«Бухгалтерлік есеп болмаса әлемді басқару мүмкін емес және онсыз адамдар бірін-бірі түсінбес еді».
— Б. Де Солозано
Ұйымдағы бухгалтерлік есептің негізгі қызметтері
Кез келген ұйымда бухгалтерлік есепті жүргізу — экономикалық мәселелерді басқарудың негізгі қажеттіліктерінің бірі. Есеп арқылы өндірілген өнімді тіркеуге, оны өткізуге, айырбастауға және түскен қаржыны тиімді әрі ұқыпты бөлуге болады. Яғни кәсіпорындағы шаруашылық үдерістердің барлығы басынан соңына дейін жүйелі түрде есепке алынады.
Тіркеу және өңдеу
Болашақта пайдалану үшін ұйымда орын алған операцияларды уақтылы тіркеп, өңдейді.
Ақпаратты сақтау
Қаржылық ақпаратты өңдеп, оны қажетті мерзімге дейін қауіпсіз сақтайды.
Уақтылы ұсыну
Ақпарат пайдаланушыларға дер кезінде беріледі; осы деректер негізінде басқарушылық шешімдер қабылданады.
Маңызды қағида
Экономикалық және технологиялық үдерістер, сондай-ақ барлық шаруашылық операцияларының толық әрі дұрыс есепке алынуы — бухгалтерлік есептің іргетасы.
Іс-тәжірибеде кездесетін негізгі қиындықтар
Бухгалтерлік есеп маманы тәжірибеде бірқатар күрделі жағдайларға ұшырауы мүмкін. Төменде жиі кездесетін үш мәселе жинақталған.
1) Стандарттар мен ережелерге сүйену қажеттілігі
Әрбір жаңа келісім бойынша шешім қабылдайтын тұлғаға қажет есептік ақпаратты ұсыну үшін тиісті стандарттар мен ережелерге сүйену керек. Ал кәсіпкерлік ортада капитал жинау мен бизнес жүргізуде шығармашылық тәсілдер үнемі алдыңғы орында болады.
2) Ақпаратты әртүрлі мақсатта пайдалану
Бухгалтерлік ақпаратты бірдей мақсатта, бірдей деңгейде пайдаланатын екі адам болмайды: әр пайдаланушы мәліметті өз мүддесіне сай түрлі тәсілмен қолданады. Сонымен қатар олардың білім деңгейі мен тәжірибесі де әртүрлі.
3) Есептің шарттылығы
Бухгалтерлік есеп — табиғат заңы емес; ол әртүрлі көзқарас пен кәсіби пайымдауға негізделген шешімдердің үйлесімі болуы мүмкін. Сондықтан есеп саясаты, бағалау тәсілдері және кәсіби пікір сапасы нәтижеге тікелей әсер етеді.
Құрылымдық бөлімдер туралы қысқаша
Бұл материал бухгалтерлік есептің пайда болуы, оның ғылым ретінде дамуы және есеп жүйесінің қалыптасу кезеңдері сияқты теориялық негіздерді қамтиды. Сондай-ақ есептіліктің негізгі элементтері — шоттарды жіктеу, шоттардың үлгі жоспары, есеп регистрлері мен формалары, түгендеу және оны жүргізу тәртібі қарастырылады. Бұдан бөлек, Қазақстан Республикасындағы бухгалтерлік есептің міндеттері жүйеленеді.
Теориялық блок
- Пайда болу теориялары
- Ғылым ретінде дамуы
- Даму кезеңдері
Қолданбалы блок
- Шоттар: жіктелуі және түрлері
- Үлгі жоспар
- Регистрлер мен формалар
- Түгендеу тәртібі