Әуе тасымалдауы
Әуе, теміржол және автокөлік тасымалдауы халықаралық құқықта өзара байланысты, бірақ әрқайсысы бөлек құжаттармен және жауапкершілік режимдерімен реттелетін маңызды салалар. Төменде халықаралық тасымалдауларды құқықтық реттеудің негізгі қағидалары қысқаша әрі жүйелі түрде берілген.
Халықаралық әуе тасымалдауы
Әуе тасымалдауы — көлік қатынасының салыстырмалы түрде жаңа түрі. Халықаралық әуе тасымалдауын құқықтық реттеудің негізі ретінде 1929 жылы қабылданған Варшава конвенциясы (әуе тасымалдауының кейбір ережелерін унификациялау туралы) аталады.
1944 жылы Азаматтық авиация туралы Чикаго конвенциясы қабылданып, оған Қазақстан Республикасы да қосылды. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Германиямен әуе қатынасы туралы келісім жасаған. Қазіргі уақытта Қазақстан әуе қатынасы бойынша шамамен 20 мемлекетпен халықаралық шарттарға қол қойған.
Варшава конвенциясының қолданылмайтын жағдайлары
- Аралас тасымалдау жағдайында.
- Пошталық корреспонденцияны тасымалдауға қатысты.
Әуе жүкқұжаты және құжаттандыру
Әуе тасымалдауында жүкке қатысты әуе жүкқұжаты қолданылады. Оны жүк жіберуші үш данада толтырады. Жүкқұжатта жүк жіберуші мен тасымалдаушының қолы болуы тиіс; қазіргі тәжірибеде қолдың орнына штемпель қолданылатын жағдайлар да кездеседі.
Жауапкершілік және талап қою мерзімдері
Тасымалдаушының жауапкершілігі
Егер тауар уақытында жеткізілмесе немесе жоғалса, тасымалдаушы жауапкершілікке тартылады.
Жетіспеушілік туралы хабарлау
Жүк қабылдаушы тауарды алғаннан кейін жетіспеушілік анықталса, 7 күн ішінде хабарлауы керек.
Кешігуге қатысты қосымша мерзім
Егер тауар уақытында жеткізілмесе, талап қою үшін қосымша 20 күн беріледі.
Чартерлік тасымалдау
Әуе тасымалдауында чартерлік тасымалдау да қолданылады. Бұл қатынастарда шарт тараптары ретінде фрахттау ұғымдары кездеседі: фрахтователь — тасымалдаушы, ал фрахтовщик — жүк жіберуші ретінде көрсетіледі.
Халықаралық теміржол тасымалдауы
Ұзақ уақыт бойы теміржол саласындағы негізгі халықаралық құжаттардың бірі ретінде жүк пен жолаушыларды теміржолмен тасымалдау туралы Берн конвенциясы танылды. 1980 жылы осы конвенцияны қайта қарау конференциясында халықаралық теміржол тасымалдауы туралы жаңа келісім — КОТИФ қабылданды. Оған 38 мемлекет қатысты.
КОТИФ бойынша өтемақы
КОТИФ ережелері бойынша жүкті мерзімінен кешіктіріп жеткізу салдарынан жүк қабылдап алушы зиян шексе, оған тасымалдау өтемақысы үш есе мөлшерде қайтарылуы мүмкін.
Қазақстандағы құқықтық негіз
Қазақстан Республикасында 2001 жылғы 8 желтоқсанда «Теміржол көлігі туралы» Заң қабылданды. Заңның 65-бабына сәйкес, жолаушыны тасымалдау шарты бойынша тасымалдаушы жолаушыға жол жүру құжатына (билетіне) сәйкес поезда орын беріп, оны баратын жеріне жеткізуге міндетті, ал жолаушы жол жүру ақысын төлеуге міндетті.
Жауапкершіліктің өзара сипаты
Тасымалдау жөніндегі міндеттемелерді орындағаны немесе тиісінше орындамағаны үшін тасымалдаушылардың өзара жауапкершілігі туындайды. Жол жүру ережелері 1949 жылғы 19 қыркүйектегі жол жүру белгілері мен сигналдар туралы хаттамалармен реттеледі.
Халықаралық автокөлік тасымалдауы және кедендік реттеу
Халықаралық жүк тасымалы саласында Кеден конвенциясы (1975 жыл) қолданылады. Еуропа елдері арасындағы жүкті халықаралық автокөлікпен тасымалдау шартының талаптары 1956 жылғы 19 мамырдағы Жүкті халықаралық жолмен тасымалдау шарты туралы конвенциямен реттеледі.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік және сақтандыру
Автокөлік тасымалында үшінші тұлғаларға зиян келтірілген жағдайда кепілді қаржылық қамтамасыз ету ерекше маңызды. Сондықтан автокөлік хабарламасын ұйымдастыру туралы келісімдерде (оның ішінде екіжақты келісімдерде де) тасымалдаушының азаматтық жауапкершілігін сақтандыру міндетті түрде көзделуі қажет.
Мұндай талаптарды алдын ала бекіту жауапкершілікті айқындау және дауларды шешу кезінде елеулі рөл атқарады.