Социологияның бақылау функциясы

Өмірі және интеллектуалдық қалыптасуы

Джон Стюарт Милль (1806–1873) — ағылшын экономисі, философ, тарихшы және ойшыл, саяси әрі экономикалық либерализмнің көрнекті теоретигі. Ол Лондонда дүниеге келді. Әкесі Джеймс Милль — «Британдық Үндістанның тарихы» атты еңбектің авторы — ұлының білім алуына ерекше көңіл бөліп, жүйелі әрі қатаң бағдарлама бойынша тәрбиеледі.

Милль «Өмірбаян» еңбегінде жастық шағын егжей-тегжейлі сипаттайды. Жиырма жасында ол терең торығуды бастан кешіріп, оны «эмоциялардың сарқылуы» ретінде түсіндіреді. Оның философиялық және социологиялық көзқарастары Томас Карлейль, Джереми Бентам және Огюст Конт ықпалымен қалыптасты. Милль Англияда Конт позитивизмінің әдіснамалық идеяларын насихаттай отырып, сонымен қатар оларды сын көзбен қайта қарастырды.

Тәжірибе, себептілік және позитивизмді сынға алу

Милль үшін эмпирикалық психологизм — әлеуметтану мен логиканың түйінді мәселелеріне тікелей қатысы бар бағыт. «Огюст Конт және позитивизм» атты мақаласында ол Конттың зерттеу тәсілінің нәтижелілігін мойындағанымен, сол тәсілдің шынайылығын дәлелдеу талабына жеткілікті назар аудармағанын атап өтеді.

Осы тұста Милль заңдарды орнықтыру тәсілдері мен фактілерді дұрыс тұжырымдаудың рөлі ерекше маңызды екенін көрсетеді. Конттың идеяларын жинақтай отырып, ол әлеуметтік заңдарды адамның психикалық құрылымынан (немесе «дәуірлер» тілінде — адамзат табиғатының заңдарынан) дедукциялаудың мүмкіндіктерін талдайды.

Индукциялық логика және әлеуметтік зерттеудің төрт тәсілі

Милльдің әлеуметтану әдіснамасына айрықша ықпал еткен еңбегі — 1843 жылы жарық көрген «Силлогистика және индукциялық логиканың жүйесі». Бұл еңбекте әлеуметтік құбылыстарды зерттеуге қолдануға болатын төрт негізгі тәсіл сипатталады.

Қоғамды түсіндіру: психология, тарих және бақылаудың маңызы

Милль адамның ақыл-ойы әлеуметтік даму барысында жетілетінін, ал пікір мен наным-сенім қоғамдық өзгерістің шешуші факторлары екенін мойындайды. Сонымен бірге ол қоғамдық өмірде адамдар адамзат табиғатының заңдарынан туындайтын қасиеттерге ие болады деп есептейді.

Милль жеке-даралықтың басымдығын және тұлғаның тарихтағы рөлін ерекше бағалады. Осы себепті ол тарихи процестегі халық бұқарасының рөлін жеткілікті мойындамады; бұл оны Конт сияқты марксистер тарапынан қатаң сынға ұшыратты. Олар мұндай тәсілді реакциялық деп бағалап, социологияны «буржуазиялық ғылымдардың» қатарына жатқызды.

Милль социологияның міндеті — қарапайым эмпирикалық заңдылықты жалпыға маңызды болашақ жағдайды болжауға жарайтын ғылыми заң дәрежесіне көтеру деп түсіндіреді. Осы тұрғыдан социология Конттан кейінгі эволюциялық мүдделерді қоғамның тұтас жүйе ретіндегі ерекшеліктерімен және тарихи жағдайлардың ауысу заңдарымен байланыстыратын аралық бақылау пәні ретінде көрінеді.

Кері-дедуктивті тәсіл және гипотетикалық-дедуктивтік тексеру

Милль әлеуметтануда ерекше қауіпке назар аудартты: кез келген тарихи айқын нәрседегі белгілі бір біркелкілікті бірден «табиғаттың шын заңы» деп қабылдау — қателікке ұрындыруы мүмкін. Сондықтан эмпирикалық заңдарды тұтастығы жоғары, негізделуі берік және тексеруге келетін заңдарға ұштастыру қажет.

Осы логика Милльдің «кері-дедуктивті» немесе «тарихи» тәсілінің өзегін құрайды. Ол бұл тәсілді әлеуметтік ғылымдар ішіндегі ең маңызды әрі сенімді әдіс деп санады. Формальді логика тұрғысынан бұл бүгінгі ғылымда кең тараған гипотетикалық-дедуктивтік тәсілге жақын: болжамнан салдарлар шығарылады да, олардың бақылау нәтижелерімен үйлесуі арқылы болжам расталады немесе терістеледі. Дегенмен Милль мұндай тексеру ешқашан түпкілікті дәлелдеме бермейтінін атап өтеді.

Статистика, ықтималдық және заң шығарудың шектері

Біртекті емес саналардың өзара әрекеттесуінен туатын күрделі әлеуметтік құбылыстарды түсіндіруде Милль статистикалық пайымдауға сүйену мүмкіндігін қарастырды. Егер адам әрекеті жалпы заңдар мен нақты жағдайлардың ықпалына, сондай-ақ мінездің жеке ерекшеліктеріне тәуелді болса, онда түсіндірудің табыстылығы жалпы заңдыны жеке және кездейсоқтан ажыратуға мүмкіндік беретін әдіске байланысты.

Сонымен қатар Милль статистикалық тенденцияларды «заң шығарушы» күш ретінде асыра бағалауға болмайтынын ескертеді. Тіпті ғылыми қағидалар бойынша расталған тенденциялардың жинақталған нәтижесін нақты болжау қиын; сондықтан олардың негізінде бүкіл қоғамға бірдей жүретін әмбебап заңдарды толық белгілеу мүмкін емес.

Қоғамның «жай-күйі» және интеллектуалдық прогресс идеясы

Милль нақты ортаның ықпалын мойындағанымен, сол ортаның құрылымын түптеп келгенде адамзат табиғаты феномендерінен өрбіту керек деп есептеді. Бұл ұстаным әлеуметтік өмір фактілерін психологиялық заңдармен ұштастыруға ұмтылысқа алып келді.

Конттан кейін Милль адамзат өмірінің барлық қырларындағы даму адамдар ақыл-ойының дамуына, яғни пікірлердің дәйекті өзгеру заңына тәуелді деп білді. Оның ойынша, материалдық өркениеттегі маңызды прогрестің алдында көбіне білімнің прогресі жүреді, ал әлеуметтік өзгерістердің хабаршысы қоғамдағы ой бейнесінің күрт ауысуы болады.

Қоғам жай-күйлерінің ауысу заңдарын түсіну арқылы адамзат мінезіндегі прогрессивті өзгерістерге сәйкес келетін тарихи оқиғалар тізбегінің тәртібін болжауға талпыныс жасалады.

Қорытынды: әдіснамалық мұраның маңызы

Джон Стюарт Милльге қатысты сын-пікірлер оның қоғамдық ғылымдар әдіснамасына қосқан үлесін жоққа шығармайды. Ол тарихтың социологиясыз, яғни әмбебап заңдарсыз өмір сүре алмайтынын және жекелеген оқиғалардың бір-біріне «себеп» болуы әмбебап заңдарға сүйенгенде ғана мағыналы болатынын көрсетті.