Журналист этикасы
Кіріспе. Журналист этикасы
Журналист — ашық қоғамды нығайтатын, әділеттіліктің салтанат құруына ықпал ететін және халық мүддесін қорғайтын тұлға. Сондықтан журналистер қоғамдық ортада ерекше ілтипат пен құрметке әрдайым лайық.
Публицистің абырой-беделін жоғары ұстау, оған көлеңке түсірмеу — әрбір журналистің кәсіби парызы әрі этикалық міндеті. Журналист сөзімен де, ісімен де өзгеге үлгі болуы қажет: ғылыми-теориялық білімі терең, батыл әрі принципшіл, кішіпейіл және ашық мінезді болуы маңызды.
Кәсіби бейне қандай болуы тиіс?
- Жоғары сауаттылық және жазу мәдениетін толық меңгеру
- Қоғамдық-саяси үдерістерге қатысты айқын ұстаным мен жауапкершілік
- Моральдық-этикалық тәрбиенің жоғары деңгейі
Осы қасиеттер арқылы журналистің қоғамдық-саяси ахуалға деген көзқарасы, адамгершілік деңгейі және кәсіби беделі айқындалады.
Этика ұғымы және оның мәні
Этика нені зерттейді?
Этика — адамгершілік пен мораль туралы теориялық заңдылықтарды және практикалық талаптарды зерттейтін ғылым. Ол қоғамдағы өмір сүру нормалары мен адамдар арасындағы қарым-қатынастың өлшемдерін түсіндіреді.
Этиканың күнделікті көрінісі
Еңбекқорлық, адалдық, достық, сыйластық, сыпайылық, өзіңді дұрыс ұстай білу, жақсы мінез — бұлардың бәрі этикалық қағидаларға жатады. Этика, жалпы алғанда, адамгершілік міндеттерге сүйенеді және саналы адам болуды талап етеді.
Демек, журналист те осы қасиеттерге ие болуы тиіс: кәсіби қызметтің табысты болуы көбіне осыған байланысты. Заңда нақты көрсетілмеген жағдайларда журналист этикалық нормаларды өз ақылымен, сана-сезімімен түсініп, дұрыс шешім қабылдай білуі керек. Мұның бәрі азаматтық парыз бен адамгершілік идеалдан туындайды.
Терминнің шығу тегі
Этика термині ежелгі гректің ethos сөзінен шыққан. Бастапқыда бұл ұғым «мекен ету ортасы», «үй», «апан», «құс ұясы» мағыналарын білдірген. Кейіннен ол әдет-ғұрып, салт-сана және мінез-құлық ұғымдарымен байланыса бастады.
Аристотель «этикалық» түбірін дамытып, адам қасиеттерін сипаттайтын білім саласы ретінде этиканы ғылымға енгізді. Этикалық қасиет кейде рухани қасиетпен қатар қарастырылғанымен, олардың айырмашылықтары бар.
Мораль, адамгершілік және түсініктердің дамуы
Аристотельдің этикасына Цицерон moralis («моральдық») деген анықтама береді. Латын тілінде бұл сөз мінез-құлық, салт-дәстүр деген мағынаны білдіреді. Осылайша, Цицеронның моральдық философиясы Аристотельдің этикасымен мазмұндас келеді.
Б.з.д. IV ғасырда латын тіліндегі moralitas термині гректің «этика» сөзімен бір мағынада қолданылған. Кейбір зерттеушілер бұл ұғымдарды неміс тіліндегі Sittlichkeit терминімен де сабақтастыра қарастырады.
Қысқаша түйін
«Этика», «мораль», «адамгершілік» — тарихи бастауында әртүрлі сөздер болғанымен, уақыт өте келе бір-біріне жақындасып, мазмұндық тұрғыдан өзара байланысты терминдерге айналды. Этика — ғылым саласы ретінде қарастырылса, мораль — сол білімді меңгертетін әрі қоғамдық тәжірибеде көрінетін өлшемдер жүйесі ретінде түсіндіріледі.
Уақыт өте мораль мен адамгершілік ұғымдары да өзгеріске ұшырады. Мәселен, Гегель моральды адамгершілік іс-әрекет тұрғысынан қарастырса, Аристотель оны адам жанының маңызды қыры ретінде сипаттайды.
Философиялық негіздер: Сократ, Платон, Аристотель
Сократ
Сократ этикалық ұғымдарды (айбындылық, әділеттілік) анықтау арқылы жалпылаудың үлгісін ұсынды. Ол ұғымды анықтаудан бұрын сұхбат жүргізіп, сұрақтар арқылы қайшылықтарды айқындауды маңызды санады. Бұл тәсіл «майевтика» (сөйлесу өнері) ретінде белгілі.
Сократ этикасы рационалды: қателік білместіктен туады, ешкім өз еркімен зұлым болмайды. «Менің білетінім — ештеңе білмейтіндігім» қағидасы осы ойды тереңдетеді.
Платон
Платонның пікірінше, сезімдік таным ақиқатты танудың негізгі жолы емес: түйсіктер арқылы алынған мәлімет заттың шын мәнін емес, көбіне адамдардың пікірін ғана қалыптастырады. Нағыз ақиқатты ақыл-ойдың күшімен тануға болады.
Сондықтан шынайы түсінікке жету үшін ақыл-ой заттар әлемінен аластатылып, жанның идеялар әлемінде «көргенін» еске түсіруі керек.
Аристотель
Аристотель этикадағы ең жоғары қозғаушы күш ретінде адамның ақыл-парасатын атап көрсетеді. Оның моральдық үлгісі — «өзін ойлайтын ой» деңгейіне жеткен кемел философ.
Аристотельдің пайымынша, рақымшылдыққа ең алдымен дұрыс бағытталған ақыл қызмет етеді. Яғни сезім дұрыс бағдарланса, ақыл-ой да соған сай әрекет етеді.
Әл-Фараби: ізгілік пен бақыт ілімі
Әл-Фарабидің әлеуметтік-этикалық көзқарастары кең көлемде зерттелген. Оның этикаға қатысты еңбектеріне «Бақыт жолын сілтеу», «Азаматтық саясат», «Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері», «Бақытқа жету жолында», «Никомах этикасы» сияқты еңбектері жатады.
Ғалым этика мен мораль мәселелеріне ерекше назар аударып, этиканың зерттеу нысаны — мораль, мінез-құлық және әдептілік нормалары екенін жан-жақты негіздеді. Әл-Фарабидің пікірінше, этиканың ең жоғары категориясы — бақыт.
Әл-Фарабидің басты қағидалары
- Ақыл-парасатты адамгершілік қасиеттерден бөліп қарауға болмайды
- Этика — жақсылық пен жамандықты ажыратуға мүмкіндік беретін ғылым
- Ізгілік пен мейірбандық категориялары жетекші орын алады
Қорытынды
Журналист этикасы — кәсіби жауапкершілікті, адамгершілік талаптарды және қоғам алдындағы азаматтық парызды біріктіретін құндылықтар жүйесі. Бұл жүйе журналистің сенімділігі мен беделін қалыптастырып, сөз бен істің бірлігін талап етеді.
Этика ұғымының тарихи дамуы (Сократтың рационалды тұжырымы, Платонның ақыл-ойға сүйенген танымы, Аристотельдің парасатты бағдарлауы, Әл-Фарабидің бақыт пен ізгілікке негізделген ілімі) бүгінгі кәсіби ортада да өзектілігін жоғалтпайды. Журналист үшін ең маңыздысы — заңнан бұрын ар-ожданға сүйеніп, әділеттілік пен қоғамдық игілікке адал қызмет ету.
Ескерту
Түпнұсқада «Курстық жұмыс 30 бет» деген техникалық белгі берілген. Мәтін блог жазбасы форматына келтірілгендіктен, бұл белгі мазмұнға енгізілген жоқ.