Қарахандар дәуіріндегі исламның мемлекеттік дінге айналып, барлық түркі халықтары арасында жаппай таралуы

Араб халифаты: ұзақ өмір сүрген держава және жаңа мәдени кеңістік

Мұхаммед пайғамбардың ізбасарлары — халифтер тұсында Пиреней тауларынан Инд өзеніне дейін созылған орасан зор мемлекет қалыптасты. Бір қарағанда, Араб халифаты ерте орта ғасырларда бірінен кейін бірі пайда болып, кейін елеусіз жоғалып кеткен көптеген мемлекеттердің қатарындағы құбылыс сияқты көрінуі мүмкін. Басқа державалар секілді, арабтар да өзінен анағұрлым дамыған елдерді бағындырды.

Алайда халифат ғұндар, готтар және түріктер құрған ұлан-ғайыр бірлестіктермен салыстырғанда әлдеқайда ұзақ өмір сүрді әрі әлемдік тарихқа өлшеусіз ықпал етті. Мәселе тек аумақтың көлемінде ғана емес (шарықтау шегінде Ескі дүниенің ширегінен астамын қамтыды) және өміршеңдігінде ғана емес. Ең маңыздысы — әртүрлі өркениеттердің өзара әрекеттесуі нәтижесінде жаңа, жоғары дамыған мәдениет қалыптасты. Оның тілі — араб тілі, ал идеологиялық негізі — ислам болды. Бұл мәдениет араб жаулап алуларының ықпалымен кең кеңістікке тарады.

Аббасилер кезеңі: исламдану мен араб тілінің күшеюі

Бастапқы кезеңде халифат құрамына енген елдер көп жағдайда бұрынғы қалпын сақтап, өз бетінше өмір сүре берді. Жағдай Аббасилер әулеті (750–1258) билікке келгеннен кейін өзгерді. Мұсылмандардың құқықтық тұрғыдан теңестірілуі нәтижесінде ислам халифат аймақтарында қарқынды тарады, ал қасиетті Құран мен пайғамбар хадистерінің тілі ретінде араб тілі кеңінен енгізілді. Кейбір өңірлерде уақыт өте келе ол жергілікті халықтың ана тіліне де айналды.

Аббаси халифаты ыдырауының қарсаңында, яғни ІХ ғасырдың екінші жартысында оның батыс бөлігі біржола арабтандырылды. Жаулап алушылардың аз санды тобы жауланған халықтарға сіңіп кетпей, керісінше оларды этнографиялық ықпалына бағындырды.

Араб тілі мәдени біртұтастықтың маңызды тетігіне айналды: ІХ ғасыр бойында исламды қабылдаған халықтардың жақындасуына ықпал етіп, «араб-мұсылман мәдениеті» деп аталатын туысқан мәдениеттер кешенін қалыптастырды. Әлеуметтік деңгей айырмашылықтарына, жергілікті дәстүрлер мен тарихи тағдырлардың әркелкілігіне қарамастан, ұзақ өзара ықпалдастық нәтижесінде халифат кеңістігінде біртұтас жалпымұсылмандық мәдениет орнықты. Бұл мәдениет дүниетанымды, психологияны, қоғамдық институттарды және өмір салтын айқындады; әрі бүгінге дейін ықпалын жоғалтқан жоқ.

Орталық Азия: түркі әлемі және мәдени бағдардың өзгеруі

Араб мәдениетінің ықпалы айқын сезілген аймақтардың бірі — Орталық Азия. Біздің заманымыздың I мыңжылдығының орта тұсынан бастап бұл өңірді Қытай шекарасынан Иран мен Византияға дейін созылған ұлан-ғайыр далада негізінен түркі тайпалары мекендеді. «Түрік» сөзі алғаш рет қытай және соғды жазбаларында, соның ішінде Монғолиядан табылған Бұғыты жазбаларында (582–583) кездеседі. Кейін бұл атау византиялық, араб және сириялық деректерге, сондай-ақ санскритке, әртүрлі иран және тибет тілдеріндегі мәтіндерге енді.

Араб-мұсылман мәдениеті үстем болған дәуірде түріктер әуелі Батыс Түрік қағандығы, Түргеш және Қарлұқ қағандықтары шеңберінде, кейін Қарахан мемлекеті құрамында бірікті. Түргештердің дәуірлеуі кезеңінде арабтар мен түріктер арасында белгілі бір байланыстар болғанымен, мәдени ықпалдастық негізінен қарлұқтар тұсында басталып, қарахандар дәуірінде шарықтау шегіне жетті.

Арабтардың келуі және Талас шайқасының мәні

Арабтардың түркі жеріне тікелей, жүйелі түрде жаулап алу жорықтарын жүргізбегенін атап өткен жөн. Халифат билеушілері түркілердің ежелден жауынгер халық екенін жақсы білді және оларды күшпен толық бағындыру қиын екенін түсінді. VII–VIII ғасырларда Араб халифаты мен Түркі қағанаты бәсекелес күштер ретінде негізінен бейбіт қатар өмір сүрді.

Орталық Азияда арабтар қатысқан ең белгілі қақтығыс — Талас түбіндегі шайқас — түркілерге қарсы емес, қайта түркілермен бірлесіп Қытайға қарсы бағытталды. 748 жылы Қытайдың Шығыс Түркістандағы уәлиі Као Сяньчжи Суябты басып алып, ойрандады. Шаш билеушісі өлтіріліп, оның баласы арабтардан көмек сұрады. 751 жылы Талас маңындағы Атлах түбінде аббасилер әскері (Зияд ибн Салих) мен Қытай қолбасшысы Као Сяньчжи арасында ауыр шайқас өтті; нәтижесінде Қытай әскері жеңіліске ұшырады.

Қытай өркениетімен салыстырғанда ислам өркениеті универсализмге бейім болды: оның аясында әрбір ұлт пен шағын мәдениет дербестігін белгілі дәрежеде сақтай алды. Құран халықтарды рухани бірлікке шақырды. Түркі тілді халықтар ішінде исламды алғашқылардың бірі болып қарлұқтар қабылдағаны жиі аталады. Кей деректер бойынша, қарлұқтар исламды халиф Махди (775–785) тұсында-ақ қабылдай бастаған. 766–940 жылдары өмір сүрген Қарлұқ мемлекеті Х ғасырдың басында әлсіреп, 940 жылы Баласағұнның құлауымен билік өзгерді.

Қарлұқтардың орнындағы жаңа саяси құрылым — Қарахан мемлекеті — исламды мемлекеттік дін деңгейіне көтерді. Қарахан әулетінің атасы ретінде Сатұқ Боғрахан (915–955) аталады.

Исламның таралу логикасы: миссия, саясат және ерікті қабылдау

Исламның пайда болуы терең рухани-әлеуметтік алғышарттармен және ерте орта ғасырлар дәуіріндегі Аравия тайпаларының, сондай-ақ жалпы адамзат қоғамының дамуының барысымен сабақтас болды. Ислам мұсылмандық Шығыс, Африканың елеулі бөлігі және Еуропаның бірқатар халықтарының мәдениеті мен тарихында аса ірі жасампаздық рөл атқарды және әлі де атқарып келеді.

Басқа әлемдік діндер сияқты, исламға да прозелитизм — өз ықпалын өзге дінді ұстанушылар арасында тарату ұмтылысы тән. Халифат шекарасын миссионерлік қызмет арқылы да, жаулаушылық арқылы да кеңейтуге тырысты. Нәтижесінде ІХ ғасырдың басына қарай мұсылман әлемінің шекарасы Солтүстік Африкадан Орталық Азия шеттеріне дейін айтарлықтай ұлғайды.

Орталық Азияға исламның енуі: жорықтар және ұзақ процесс

Орталық Азияға ислам ықпалы VIII–IX ғасырлардан бастап тарай бастады. Бұл бір мезетте болған акт емес, бірнеше ғасырларға созылған күрделі процесс еді. 705 жылы арабтар Амударияның шығысындағы жерлерді жүйелі түрде бағындыруға кірісті. Кутейба ибн Муслим Балхтың бірқатар аудандарын алып, 706 жылы Пайкендке қарай жылжыды. Түріктер мен соғдылықтардың біріккен күші арабтарға ауыр соққы берді. Дегенмен Кутейба одақтастар арасындағы алауыздықты пайдаланып, қаланы басып алып, кейін Бұқара мен Самарқандты бағындырды. 714 жылы Ферғана мен Исфиджап алынды.

Сонымен қатар исламның түркілер арасында таралуы тек жаулап алу арқылы ғана жүрді деу біржақты. Талас шайқасынан кейін Жетісу өңірінде арабтармен жақындасу, сауда және мәдени байланыстар исламды танып-білуге жол ашты. Түркілердің бір бөлігі бұл дін олардың рухани сұранысына жауап беретінін аңғарып, оны ерікті түрде қабылдаған болуы ықтимал.

Сауда жолдары және көпестердің ықпалы

Талас өңірі мен Жетісуда исламның ертерек таралуын Ұлы Жібек жолындағы орны арқылы да түсіндіруге болады. Мұсылмандар бұрыннан қалыптасқан керуен бағыттарын жандандырып, VIII ғасырдың өзінде-ақ қарлұқтар елі арқылы жоғары Енисейге, қырғыздар еліне дейін қатынас жасағаны айтылады. Мұсылман деректерінде және Орхон жазбаларында осы жолдарға қатысты мәліметтер кездеседі (мысалы, Саян жотасының «Кегмен» атауы).

Түріктер арасында исламды таратуда Орта Азиялық көпестердің рөлі айрықша болды. Махмұд Қашқари «баста» терминін келтіреді: ол белгілі бір мұсылман көпесімен байланысы бар адамды білдіреді. Көпес оның үйіне тұрақтап, ислам елдерінен түрлі тауарлар әкеліп отырған. Бұл дәуірде көпестер тек пайда көздеген тұлғалар ғана емес, мәдениет пен дінді жеткізушілер де болды. Сауда мен дін бір-біріне қайшы саналмады: Мұхаммед пайғамбардың өзі де пайғамбарлық қызметіне дейін саудамен айналысқан.

Керуендермен бірге, бейбіт қоныстанушылар, уағызшылар және саяхатшылар ретінде мұсылмандар VIII ғасырдың өзінде-ақ Ертіс бойындағы қимақтарға, шығыста ұйғырларға, батыста бұлғарлар мен хазарларға дейін жеткені айтылады. Түркілер мұсылман тауарымен және тұрмысымен таныса отырып, осы мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде дінді де қабылдауға жақындай түсті. Қытай деректерінде 924 жылдың өзінде-ақ Монғолияда мұсылман көпестері болғаны туралы мәлімет ұшырасады.

Саманилер дәуірі: шекаралық жорықтар және бейбіт қоныстану

Түріктер арасында исламның кең тарауы, зерттеушілердің бір бөлігі атап көрсеткендей, Орта Азияда ирандық Саманилер әулеті билік құрған кезеңнен бастап күшейді. Саманилер «дін жолындағы күресті» жалғастырып, исламды қабылдамаған түркі топтарына жорықтар жасады. 839–840 жылдары Нұх ибн Асад Исфиджапқа жорық жасап, қаланы бағындырды; 859 жылы Насыр I Ахмад ибн Асад Шауғарды алды. ІХ ғасырдың соңында, 893 жылы Талас өңірі бағындырылды.

Дегенмен бұл жорықтар көбіне шекаралас аймақтармен шектелді. Жаулап алу әрекеттерінен бөлек, Мәуереннахр тұрғындарының бейбіт қоныстануы да қатар жүрді. Бұл үрдіс соғды дәуірінде басталған болатын және ислам кең тарағаннан кейін де жалғасын тапты.

Сауда қызметі бұл қалалар арқылы кеңейіп, әрқайсысынан Ертіс бойындағы қимақтар еліне қарай жолдар тартылды. Мұсылман мәдениетінің шекаралық тіректерінің бірі Хорезм болды: үш жағын дала қоршаған бұл өлке ежелден көшпенділермен сауда байланыстарын сақтаған, ал мұсылман дәуірінде бұл қатынас бұрынғыдан да күшейді. Дала халқы мал өнімдерімен қатар аңшылықта және соғыста қолға түскен олжалармен сауда жасады; Хорезм базарларында түрік және славян құлдары, түлкі, бұлғын, құндыз терілері жоғары бағаланды. Бұл тауарлардың бір бөлігі транзит арқылы Алдыңғы Азияға жөнелтіліп отырды.