МЕА амортизациясын есептеудің дұрыстығын тексеру
Материалдық емес активтер: есеп және аудиттің негізгі қағидалары
Бухгалтерлік есепте материалдық емес активтер (МЕА) — күнделікті қызмет барысында сатуға арналмаған, ұзақ мерзім пайдалануға арналған және физикалық нысаны жоқ активтер. Олар тек екі шарт бір мезгілде орындалғанда ғана танылады: болашақта экономикалық пайда (табыс) әкелуі ықтимал болуы және құнын сенімді бағалау мүмкін болуы.
ҚЕХС (IAS) 38 бойынша анықтама
Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттарына сәйкес (№38 ҚЕХС) материалдық емес активтер — өндірісте, тауарлар мен қызмет көрсетуде, басқа тараптарға жалға беруде немесе әкімшілік мақсаттарда пайдаланылатын, физикалық мәні жоқ, сәйкестендірілетін ақшалай емес активтер. Мұндай активтер іскерлік беделден (гудвиллден) айқын ажыратылады.
Тану кезінде ескерілетін шектеулер
МЕА ретінде ішкі іскерлік беделді, басылым атауларын, клиенттер тізімін және мазмұны ұқсас баптарды тану, әдетте, талаптарға сәйкес келмейді. Практикада жиі кездесетін материалдық емес активтер: патенттер, авторлық құқықтар, франшизалар, тауар таңбалары, сондай-ақ ұйымдық және жедел шығындардың жекелеген түрлері.
Материалдық емес активтердің жіктелуі
Компанияның басқа активтерінен бөлек сәйкестендіріліп, жеке сатылуы немесе беріліп кетуі мүмкін активтер.
Бөлек сатуға келмейтін, кәсіпорынмен ажырағысыз байланыста болатын немесе шектеулерге байланысты берілмейтін активтер.
Кең тараған айырбастауға болатын МЕА түрлері
Заңды түрде тіркелген және танылған ерекше құқық. Патент иесіне белгілі бір процесті, қызметті немесе бұйымды өндіруге, пайдалануға, сатуға және бақылауға мүмкіндік береді және үшінші тұлғалардың араласуын шектейді.
Өнімнің түріне, үлгісіне немесе моделіне қатысты құқықты бекітеді. Қорғау негізінен сыртқы нысанға (дизайнға) қатысты болады.
Әдеби, музыкалық және өзге де шығармалардың авторларының заңмен қорғалатын құқықтарының жиынтығы.
Компанияны, өнімді немесе қызметті айқындайтын атау, белгі, символ және басқа да айырым белгілер. Иелену құқығын күшейту үшін тіркелуі мүмкін.
Нақты бағытта және нақты қызмет түрін жүзеге асыруға құқық беретін келісім. Кейбір жағдайларда мемлекеттік немесе коммуналдық қызметтерді көрсету үшін уәкілетті органдар арқылы ұсынылады.
Бағалау: бастапқы құн қағидасы
Материалдық емес активтерді бағалау кезінде бастапқы құн қағидасы қолданылады: актив сатып алуға байланысты барлық шығындар қосылған сатып алу құны бойынша көрсетіледі. Сатып алу құны — төленген қаражаттың сомасы немесе алынған активтердің ағымдағы нарықтық құны.
Пайдалы қызмет ету мерзімін анықтау
МЕА есебіндегі маңызды мәселелердің бірі — пайдалы қызмет ету мерзімін дұрыс белгілеу. Мерзімді анықтағанда төмендегі факторлар ескеріледі:
- Заңды, реттеуші және келісімшарттық шектеулер (ең жоғары шек).
- Жаңарту немесе ұзарту шарттарының болуы және олардың ықтимал әсері.
- Тозу, сұраныстың төмендеуі және басқа экономикалық факторлар.
- Жұмыстарды орындаудың күтілетін мерзімімен сәйкестігі.
- Бәсекелестер мен өзге субъектілердің ықтимал әрекеті және бәсекеге қабілеттіліктің шектелуі.
- МЕА-мен байланысты өзге активтердің пайдалы қызмет ету мерзімі.
Амортизация: жүйелілік және әдісті таңдау
Материалдық емес активтің құны оның пайдалы қызмет ету мерзімі ішінде жүйелі түрде есептен шығарылуы тиіс. Амортизация әдісі активтен экономикалық пайданың алыну моделін көрсетуі қажет. Егер мұндай модель нақты айқындалмаса, түзусызықты (тең үлеспен) әдісті қолдану ұсынылады.