Кәсіпкерлік қызмет
Инновациялық кәсіпкерлік: мәні мен экономикалық рөлі
Инновациялық кәсіпкерлік — шындық пен ықтимал мүмкіндіктер арасындағы сәйкессіздіктерді (мәселелерді) шешуге бағытталған, жаңа идеяны өнім немесе қызмет ретінде қалыптастырып, оны нарыққа дейін жеткізетін және экономикалық пайда табуды көздейтін мақсатты қызмет.
Қазақстан жағдайында бұл үдеріс, негізінен, екі жорамал арқылы түсіндіріледі: біріншісі — инновацияның бастауында технологиялық серпін жатыр; екіншісі — өзгерістерге нарық сұранысының қысымы түрткі болады.
Кәсіпкерлік — нарықтық жүйенің белсенді элементі
Кәсіпкерлікте, соның ішінде инновациялық кәсіпкерлікте де, нарық экономикасымен тығыз байланысты ерекше экономикалық субъект — кәсіпкердің қызметін сипаттайтын күрделі экономикалық мазмұн бар. Осыған байланысты кәсіпкерлік қайта өндіру, тауар мен капитал айналымы, өндірістік қорларды бөлу және қайта бөлу үдерістеріне ықпал ететін нарықтық экономиканың маңызды элементі ретінде көрінеді.
Нарық құрылымының элементі бола отырып, кәсіпкерлік нарықтық жүйенің ықпалын сезінеді, нарық экономикасының заңдарына бағынады. Ол ұлттық экономикаға өсім мен тұрақтылық әкеліп, оның жалпы жағдайы мен жұмыс істеуіне әсер етеді. Демек, кәсіпкерлік — экономикалық жүйедегі қайта өндіру үдерісін ұйымдастыратын әрі оның іске асуына жағдай жасайтын фактор.
Инновациялық қызметтің дамуға ықпалы
Инновациялық кәсіпкерлік қызметі бұрын пайдаланылмаған коммерциялық тұрғыдан нәтижелі ресурстарды өндіріске тарту арқылы ұлттық байлықтың өсуін қамтамасыз ететін маңызды фактор саналады. Кәсіпкерлік құрылымдар қызметінде инновация өндіріс нәтижесін және жалпы тиімділікті арттырудың негізгі тетігі болып табылады.
Аграрлық-шикізат экономикасы басым әрі ерте индустрияландыру сатысындағы елдер үшін имитациялық инновациялық кәсіпкерлік ерекше маңызды. Мұндай модель қолда бар және салыстырмалы түрде тез іске қосылатын ресурстарға, басқарушылық құзыреттерге, техникалық білімге, сондай-ақ сырттан алынған технологияларды тиімді игеруге сүйенеді.
Инновациялық кәсіпкерлікке қатысты көзқарастардың эволюциясы
1969 — Й. Шумпетер (АҚШ)
Инновациялық кәсіпкерлік — жаңа комбинацияларды жаңа субъектілер арқылы іске асыру: жаңа тауар жасау, өндірістің жаңа тәсілін енгізу, жаңа нарық ашу, шикізаттың жаңа көзін игеру, жаңа ұйымдық шешімдерді жүзеге асыру немесе инновацияны нарыққа ілгерілету қабілеті.
1985 — П. Друкер (АҚШ)
Кәсіпкерлік — инновацияны тапқырлықтың ерекше құралы ретінде қолдану; ресурстарға байлық жасауға мүмкіндік беретін жаңа мән мен жаңа қолдану аймағын ашатын әрекет.
1967 — Ф. фон Хайек (Англия)
Кәсіпкерлік — жаңа экономикалық мүмкіндіктерді іздеу және оларды жүйелі түрде зерттеумен байланысты қызмет.
1967 — Ж.Б. Сэй (АҚШ)
Кәсіпкерлік — ресурстарды қайта бөлу мен олардың қолданылуын өзгерту; қазіргі түсінікте бұл тұтынушы алатын құндылық пен қанағаттанудың өзгеруі.
1964 — Р. Кантильон (АҚШ)
Инновациялық кәсіпкерлік — қаржыны, идеяны және дағдыларды жұмылдырып, жоғары пайда алу үшін оларды тәуекелі жоғары кәсіпорындарға салуға бағытталған экономикалық субъектілер қызметі.
1998 — В.Э. Эмрахов (Ресей)
Инновациялық кәсіпкерлік — техникалық-технологиялық жаңалықтарды жасау және оларды коммерциялық тұрғыдан пайдалану үдерісі.
Й. Шумпетер бойынша кәсіпкерліктің экономикалық қызметтері
Й. Шумпетер кәсіпкерлік қызметтің бәсекелік күрес жағдайында қалай көрінетінін жүйелеп, оның негізгі қызметтерін төмендегідей сипаттады:
- Жаңа игіліктерді жасау немесе тұтынушыларға бұрын белгісіз игіліктің жаңа сапасын ұсыну.
- Тиісті тауарды коммерциялық тұрғыдан пайдаланудың жаңа тәсілін құру, сондай-ақ өндірістің осы салаға бұрын беймәлім жаңа тәсілін енгізу (міндетті түрде жаңа ғылыми жаңалыққа сүйенбеуі мүмкін).
- Жаңа өткізу нарығын меңгеру: осыған дейін аталған елде бұл сала өнімі ұсынылмаған нарыққа шығу.
- Шикізат немесе жартылай фабрикаттардың жаңа көзін табу және алу (ол көз бұрын болғанымен, назардан тыс қалуы немесе әлі игерілмеуі мүмкін).
- Қайта ұйымдастыру жүргізу: мысалы, монополиялық жағдайды қамтамасыз ету немесе өзге кәсіпорынның монополиялық жағдайын жою.
Ішкі тәртіп және басқарушылық міндеттер
Кәсіпкерліктің ішкі тәртібі ұйымның күнделікті басқару логикасын қалыптастырады. Бұл, ең алдымен, өндірісті ұйымдастыру және жауапкершілікті өз мойнына алу арқылы көрінеді.
1) Өндірісті ұйымдастыру
- Экономикалық жағдайды бағалау.
- Қызмет жоспарын әзірлеу.
- Әкімшілік басқаруды ұйымдастыру.
- Жоспардың орындалуын бақылау.
2) Тәуекелді өзіне алу
Кәсіпкер — тәуекелге баратын тұлға: ол болашақ сұранысты болжап, нарық үшін өнім жасайды. Өнімнің сатылатынына толық кепіл жоқ, ал нәтиже таза пайда арқылы өлшенеді. Қателік, жеткіліксіз белсенділік немесе құзыретсіздік шығынға, тіпті күйреуге әкелуі мүмкін. Сонымен бірге тәуекел кәсіпорын тұжырымдамасын әзірлеу, өндірістік жоспарды құру және оны орындау кезеңдерінде де пайда болады.
3) Өктем (басқарушылық) функциялар
Кәсіпкер — өндірістік бірліктің басшысы. Ол өз қарамағында жұмыс істейтін адамдарға ықпал ете алады және бұл ықпал басқару жүйесіне тән тәртіп арқылы қамтамасыз етіледі. Ұйымдастырудың қай түрі болса да, басшының негізгі міндеті — өндірістік үдерістің үздіксіздігін және нәтижелілігін қамтамасыз ету.
Кәсіпкерлік қызмет түрлері
Кәсіпкерлік қызметті әртүрлі өлшем бойынша топтастыруға болады. Қайта өндіру кезеңдерімен байланысты негізгі түрлері төмендегідей:
Өндірістік кәсіпкерлік
Өнім өндіруді, технологияны таңдауды және өндірістік ресурстарды тиімді пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған қызмет.
Қаржылық кәсіпкерлік
Қаржы ресурстарын тарту, бөлу және көбейту механизмдері арқылы құн жасауға негізделген қызмет.
Сауда кәсіпкерлігі
Сауда-сатып алу, жабдықтау және сату операциялары арқылы нарықтағы айырбас үдерістерін ұйымдастыру.
Тұрмыстық кәсіпкерлік
Халықтың күнделікті қажеттіліктерін өтеуге бағытталған қызметтер мен шағын бастамалар.
Қызмет көрсету салаларындағы кәсіпкерлік
Әлеуметтік-мәдени, медициналық және коммерциялық қызметтер салаларында құндылық қалыптастыруға бағытталған кәсіпкерлік қызмет.