Талдықорған қаласы
Алтын Ордадан кейінгі кеңістік және Ресейдің ілгерілеуі
Моңғол-татардың алып империясының керегесі көгінен сөгіле бастағанымен, іргесі әлі де берік еді. Алтын Орданы Ақсақ Темір шайқалтқаны рас; соның ізінше ұсақ хандықтар бой көтерді. Уақыт өте Ресей күшейіп, сол хандықтарды біртіндеп бағындыруға кірісті. XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында Мәскеу мемлекеті қуатын арттыра түсті.
1530-жылдардың соңы – дала казактары елеулі әскери күшке айналды. Мәскеу оларды қорғаныс пен жорықтарға пайдаланып, өз саясатына икемдеді.
Ресей Қазанды (1552), Астраханды (1554), Башқұрт жерін (1578) басып алды. Кейінгі ғасырларда Қырым (1783), Дербент (1796), Ереван (1837), Кавказ (1859), Қоқан–Ташкент (1865), Самарқан (1868), Хиуа (1873), Түрікмен (1881), Мерв (1884) сияқты өңірлер бірінен соң бірі құлады.
Сібір – жол торабы, Қазақстан – «Азияның кілті»
Қазақстан Ресейге «Азияның құлпы мен кілтіндей» көрінді. Алайда Қазақстан мен Орта Азияға апарар жолда Сібір тұрғаны анық: Сібірді еңсермей өзге хандықтарды бағындыру оңайға соқпайтын. Осы кеңістіктегі күрес Ресейдің «үлкен саясатының» маңызды бөлігіне айналды.
Неге дәл Сібір?
- Өзен жолдары мен әскери логистикаға ыңғайлы кеңістік.
- Орта Азияға өтетін саяси-әскери дәліз.
- Жергілікті тайпалар арасындағы алауыздықты пайдалану мүмкіндігі.
Бөлшектеу арқылы бағындыру
Орта Азия, Қазақстан және Сібір мықты одақ құра алмады. Ресей оларды жекелеп бағындырып, бір өңірді екіншісінің есебінен әлсіретіп отырды. Сібірді де «сібірліктердің күшімен, айламен» сүріндіру тәсілдері қолданылғаны айтылады.
Көшім хан: тұлға, тірек, тартыс
Әлемдік аренаға Көшім хан (1518–1598) шықты. Ресей жылнамаларында оны кемсіте суреттейтін тұстар болғанымен, тарихи кеңістіктегі салмағы айқын сезіледі: «Сібір әлемінде Көшімсіз күн шықпайды, ай тумайды» деген бейнелі пайым да соның белгісі.
Көшім ханның билігі
Көшім ханның заманы қазақ хандары Хақназар (1538–1580), Шығай (1580–1582), Тәуекел (1586–1598) билік құрған кезеңмен тұспа-тұс келеді. Дегенмен аймақтық күштер бір мақсатқа жұмыла алмады. Мұхаммедқұл жараланып тұтқынға түскеннен кейін, Сібір жағындағы жағдай одан әрі күрделене түсті.
Дерек пен пікірталас: Көшімнің тегі
Әртүрлі жылнамалар мен зерттеулерде Көшім ханның тегі әрқалай көрсетіледі: бірінде Қазақ Ордасынан шыққаны айтылады, бірінде «татар ханы» деп аталады, енді бірінде шайбанилық немесе түмендік тармаққа жатқызылады. Ғалым Мұрат Абдиров Көшімнің қазақ екенін мысалдармен негіздегенін келтіреді, ал Жанұзақ Қасымбаев мәселені әлі де тереңірек қарастыру қажет деп санайды.
Қазақстан тарихшылары Сібір мен Көшім тақырыбын толық ауқымда игеруге талпынғанымен, мәселе әлі де жүйелі ізденісті қажет етеді. Қадырғали бек, Шоқан Уәлиханов, Әлкей Марғұлан, Манаш Қозыбаев, Мұхтар Мағауин, Мұрат Абдиров, Жанұзақ Қасымбаев, Сәбит Мұқанов сияқты тұлғалардың бастамалары осы бағыттағы еңбектің бар екенін көрсетеді. Мұрат Абдировтың «Хан Кучум» (1996) атты зерттеуі де арнайы аталады.
Сүзге ханым: аңыз, өнер, символ
Енді Көшім ханның отбасы мен соңғы әйелі Сүзгеге тоқталайық. Мұрат Абдиров дерегінше, Көшім ханның тоғыз әйелінен 17 ұл және бірнеше қыз туған. Ең үлкені Күлзипа, соңғысы Сүзге делінеді; әйелдерінің ішінде ноғай, өзбек, татар, қалмақ, ханты тегінен шыққандары болуы мүмкін.
Сүзге туралы мәдени іздер
Поэзия мен драма
- Сібір ақыны П. Ершов «Сүзге» дастанын жазып, 1838 жылы «Современник» журналында жариялады.
- 1899 жылы «Сүзге» драмасы Тобыл театрында қойылды.
- Бодау жырау (1805–1922) Сүзгені Ершовтан бұрын жырлағаны айтылады.
- А. Сорокин, П. Васильев шығармаларында Сүзге бейнесі ұшырасады.
Музыка, би, аңыз
- 1896 жылы композитор И. Корнилов «Сүзге» атты музыкалық пьеса жазды.
- Бекназарұлы Қойлыбайдың «Сүзге» биі туралы аңыз бар.
- «Су перісі», «Сүзге сұлу», «Сүзге ханым» – Арқа өңірінде ертекке айналған мотивтер.
- П. Ершов дастанын Ө. Ахметов қазақ тіліне аударғаны айтылады.
Сүзге ханымды тек «ана» немесе «әйел» рөлінде ғана қарастыру тарлық етеді: ол махаббаттың, отаншылдық сезімнің жаршысы, ұлттық сананың айнасы ретінде сипатталады. «Сүзге — символ нации» деген тұжырым да осы көзқарастың көрінісі.
Сүзге-Тура: қорғаныс, сәулет, шайқас
Р. Г. Скрынников дерегінде Қашлыққа таяу жерлерде Сүзгун-Тура, Бицик-Тура секілді бекіністер, Чувашев мүйісіндегі засека, Аттика мурзаның қалашығы, Карачи қалашығы аталады. Сібір тарихында Сүзгеге арнап қала салынғаны да айтылады.
Қорғаныс құрылымы (аңыз-дерек сипаттамасы)
Инженерлік шешімдер
- Дарияға шығатын таспен көмкерілген үңгір-канал.
- Түбекті сыртынан ормен айналдыра қоршау.
- Қарауыл-биіктен айналаны толық бақылау.
Әскери өмір
- Әскери ойындар мен жарыстардың үзілмей өтуі.
- Сүзгенің мергендігі, садақшылық, сайысшылық қасиеттері туралы сипаттамалар.
- Қайықпен жылдам қозғалып, үш бағытқа шығу мүмкіндігі.
Жылнамалық баяндауда 1582 жылы Ресей әскерлері Искерді алып, Сүзге-Тураны қоршағаны айтылады. Иван Грозныйдың атаманы ретінде аталған Гроза бастаған казактар қаланы бірден ала алмай, шамамен 21 күн шайқас жүргізген. Қорғанысты Сүзге ханым басқарғаны көрсетіледі.
Түйінді сәт
Сүзге Көшім ханның шегінгенін және бас қолбасшы Мұхаммедқұлдың жараланып тұтқынға түскенін естіген соң, амалсыз басқа шешімге келеді. Құпия хатта көмектің келмейтіні жазылғаны баяндалады. Сүзге тірідей берілуге келісіп, тек қандастарының қайықпен қамалдан шығуына мүмкіндік сұрайды.
Әңгіме соңында атаман Гроза бос қалған қамалға кіргенде, биік ағаш түбінде қанжар салып, өзіне-өзі қол жұмсаған Сүзгені көреді деген сюжет беріледі. Ресей әскерлері оның ерлігіне тәнті болып, денесін салтанатпен жерлеп, артынан қамалды өртегені айтылады. Осы оқиға Сібірге, Ресейге, Қазақстанға тарап, Сүзгенің адалдығы мен батырлығы аңызға айналады.
Уәйіс ақыннан үзінді және түсіндірме
Мәтінде Уәйіс ақынның бала күнінде жазған «Сүзге Ершовтан» атты дастанынан үзінді беріліп, кей сөздерге түсіндірме жасалады: «от қару» — мылтық; «төрт кітап» — Інжіл, Таурат, Забур, Құран; Сүзге — Көшім ханның соңғы әйелі, 36 жасында ерлікпен қаза тапқан; «150 жыл» — Қазақстан бодан болғанға дейінгі кезең ретінде түсіндіріледі.
Өлеңнен жолдар
Сүзгені мен жазбасам, кім жазады?
Өткенді мен қазбасам, кім қазады?
Бағыштап мен арнасам төрт кітапты,
Рухын өлгендердің кім бағады?
Ал жұртым, баяндайық Сүзге жайын,
Асықпай ағытайық тілдің майын.
Баян Сұлу, Қыз Жібек, Ақжүністей,
Хан қатынын тербейік, Сібір райын…
Үзіндідегі «Ұлы Дала, Тұран мен сыртта қалды» деген жолдар Орта Азия мен Қазақстан тарапынан Көшімге жүйелі көмек болмағанын меңзейді деген түсіндірме беріледі. Сондай-ақ Сібірде мұсылман дінін орнықтыруда Көшім ханның рөлі ерекше болғаны атап өтіледі.
Қайта қарауды қажет ететін сұрақтар
Мәтін соңында бірқатар тұжырым ұсынылады: Сейтек, Қараша және Қазақ хандығының саясаты мен тарихын қайта қарастыру, бұрынғы беделге жалтақтамай, дәлелді ақиқатты іздеу қажет. Сол сияқты Көшім ханның екі әйелі — Күлзипа мен Сүзгенің — Ұлы далаға сіңірген еңбегін жүйелі түрде жазу керек деген ой айтылады.
Қорытынды түйін
Қысқасы, Сібір–Көшім хан тарихы Қазақстан ғалымдарынан түбегейлі әрі кешенді ізденіс талап етеді. Ал Сүзге бейнесі — тарихи жад, әдебиет пен өнер арқылы жаңғырып отыратын ерлік символы.
Автор туралы белгі
Талдықорған қаласы. Авторы: Өкітай Ахметов, зерттеуші.