Қарыз қаражат меншік капитал
Қаржылық тұрақтылықты бағалау және талдау
Нарық жағдайында кәсіпорын үшін ең маңызды талап — өнімді өткізуден түсетін табыстың тұрақтылығы. Бұл табыс мемлекетпен, жабдықтаушылармен, несие берушілермен және басқа да контрагенттермен есеп айырысуға жеткілікті болуы тиіс.
Сонымен бірге, барлық міндеттемелер орындалғаннан кейін кәсіпорында өндірісті кеңейтуге, материалдық-техникалық базаны жаңартуға, әлеуметтік жағдайды жақсартуға және басқаруды жетілдіруге мүмкіндік беретін көлемде пайда қалуы қажет.
Қаржылық тұрақтылықтың практикалық мазмұны — табыстың шығыннан тұрақты түрде артық болуы, сондай-ақ ақша қаражаттарын тиімді пайдалану арқылы еркін қаржылық маневр жасау мүмкіндігі.
Қаржылық тұрақтылықты сипаттайтын негізгі коэффициенттер
Қаржылық жағдайдың тұрақтылығы көбіне қаржылық коэффициенттер жүйесімен сипатталады. Талдау барысында көрсеткіштер өткен кезеңмен салыстырылады және олардың динамикасы бағаланады.
1) Тәуелсіздік коэффициенті (меншіктік коэффициент)
Кәсіпорын қызметіне авансталған барлық капиталдағы меншікті капиталдың үлесін көрсетеді. Көрсеткіштің өсуі кәсіпорынның қаржылық дербестігінің артқанын білдіреді және кредиторлар үшін маңызды белгі болып саналады.
Теориялық мәні: 0,5–0,6
2) Міндеттемелердің меншікті қаражатпен жабылуы
Міндеттемелердің қандай бөлігі меншікті капитал есебінен жабылуы мүмкін екенін көрсетеді.
Теориялық мәні: 0,5–0,6
3) Тәуелділік коэффициенті
Тартылған қаражаттардың (қарыз капиталының) жалпы авансталған капиталдағы үлесін сипаттайды. Көрсеткіш жоғары болған сайын сыртқы қаржыландыру көздеріне тәуелділік пен сыртқы қысым тәуекелі ұлғаяды.
Ескерту: тартылған капитал бойынша төлемдер (пайыздар) компанияның табыстылығы жоғары болған жағдайда да шығындар жүктемесін өсіреді.
4) Тартылған және меншікті қаражаттардың сәйкестілік коэффициенті
Активтерге салынған меншікті қаражаттың әрбір 1 теңгесіне қанша тартылған қаражат келетінін көрсетеді (тәжірибеде көрсеткіш өте құбылмалы).
Бағдарлық арақатынас: 1:2
Көрсеткішті дұрыс түсіндіру үшін ағымдағы активтердің, тауар-материалдық қорлардың және дебиторлық қарыздың айналым жылдамдығын қосымша бағалау қажет.
5) Қаржыландыру коэффициенті
Меншікті капитал мен тартылған капиталдың қатынасын көрсетеді және активтердің қандай бөлігі меншікті қаражат есебінен қаржыландырылғанын сипаттайды.
6) Инвестициялау коэффициенті
Меншікті қаражаттың негізгі капиталды жабу деңгейін көрсетеді.
Күтілетін шарт: > 1
7) Маневрлеу коэффициенті
Меншікті қаражаттың қандай бөлігі мобильді активтерге салынғанын және қаржыны еркін қолдану мүмкіндігін көрсетеді. Көрсеткіштің тым төмен болуы меншікті қаражаттың белгілі бөлігі өтімділігі төмен иммобильденген активтерде бекітілгенін білдіреді.
Бағдарлық мән: 0,5 шамасында
8) Қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімге тарту коэффициенті
Ұзақ мерзімді міндеттемелердің үлесін көрсетеді: ұзақ мерзімді міндеттемелер / (меншікті капитал + ұзақ мерзімді міндеттемелер).
Кесте: «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС қаржылық тұрақтылығы (2005–2006)
| Көрсеткіш | Формула | Теориялық мәні | 2005 | 2006 |
|---|---|---|---|---|
| Тәуелсіздік коэффициенті | Меншікті капитал / жиынтық капитал | 0,5–0,6 | 0,2 | 0,7 |
| Тәуелділік коэффициенті | Тартылған капитал / жиынтық капитал | 0,4–0,5 | 0,7 | 0,3 |
| Қарыз/меншік капитал қатынасы | Қарыз қаражат / меншікті капитал | 1:2 | 3,2 | 0,3 |
| Қаржыландыру коэффициенті | Меншікті капитал / тартылған капитал | 2:1 | 0,3 | 3,1 |
| Инвестициялау коэффициенті | Меншікті капитал / негізгі капитал | > 1 | 1,0 | 0,97 |
| Маневрлеу коэффициенті | ТАК / меншікті капитал | 0,5 | 0,02 | -0,02 |
| Қаржылық тұрақтылық коэффициенті | (Меншікті капитал + ұзақ мерзімді міндеттемелер) / жиынтық капитал | ~1 | — | — |
| Ұзақ мерзімге қарыз тарту коэффициенті | Ұзақ мерзімді міндеттемелер / (меншікті капитал + ұзақ мерзімді міндеттемелер) | — | — | — |
| Активтердің толық құнды (ТАК) үлесі | ТАК / жиынтық капитал | 0,3 | 0,007 | -0,02 |
| Қорлар мен шығындарды қамтамасыз ету коэффициенті | ТАК / ағымдағы активтер | > 0,6–0,8 | 0,009 | -0,05 |
Ескерту: бастапқы мәтіндегі қысқартулар мен кейбір көрсеткіш атаулары (мысалы, ТАК) толық ашып жазылмағандықтан, кестеде бастапқы берілген күйінде сақталды.
Нәтижелерді интерпретациялау
Тәуелсіздік және тәуелділік динамикасы
Талдау барысында тәуелсіздік коэффициенті 0,2-ден 0,7-ге дейін өскені байқалады. Бұл өзгеріс кәсіпорынның қаржыландыру құрылымы тұрақтанып, сыртқы тәуекелдің төмендеуіне алғышарт жасайтынын көрсетеді.
Тәуелділік коэффициенті жыл басында 0,7, жыл соңында 0,3 болды. Қарыздың үлесі азайғанымен, кезең басындағы мәннің қалыпты деңгейден жоғары болуы кәсіпорынның тәуекелі толық жойылды дегенді білдірмейді.
Қаржыландыру коэффициенті және қарыз жүктемесі
Қаржыландыру коэффициенті жыл басында 0,3, жыл соңында 3,1 болды. Көрсеткіштің жоғары болуы банктер мен инвесторлар үшін сенімділікті арттырады, өйткені активтердің едәуір бөлігі меншікті қаражат есебінен қаржыландырылғанын білдіреді.
Қаржыландыру коэффициентінің кері көрсеткіші — қарыз және меншікті қаражаттар қатынасы — талдау бойынша 3,2-ден 0,3-ке дейін төмендеген. Бұл есепті кезең басында активтерге салынған әрбір 1 теңге меншікті қаражатқа шамамен 3 теңге қарыз қаражат тартылғанын, ал кезең соңында бұл жүктеме айтарлықтай азайғанын білдіреді.
Маңызды: көрсеткіштің 1-ден асуы көбіне тәуелсіздікке қысым түсіретін белгі. Алайда нақты қорытынды салалық ерекшелікке, қызмет сипатына және айналым қаражатының айналу жылдамдығына тәуелді.
Капитал құрылымы туралы қағида
Активтерді қалыптастырудың ең орнықты тәсілі — меншікті капиталдың негізгі капиталды толық, ал айналым капиталының бір бөлігін жабуы. Бұл жағдайда, тіпті барлық қарыз қаражаттары қайтарылып алынғанның өзінде кәсіпорын қызметін жалғастыра алады.
Талдау нәтижелері коэффициенттердің теориялық мәндерден ауытқуы болашақта қаржылық тұрақтылықты сақтау үшін капитал құрылымын, табыс пен шығын теңгерімін және айналым активтерін басқаруды күшейту қажет екенін көрсетеді. Дегенмен, жалпы баға бойынша қаржылық тұрақтылықты «өте нашар» деп сипаттауға келмейді.
Төлем қабілеттілігі және активтерді топтау
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі қаржылық тұрақтылықтың сыртқы көрінісі болып саналады және ұзақ мерзімді перспективада қаржы көздерімен қамтамасыз етілу деңгейін аңғартады. Төлем қабілеттілігі көрсеткіші әдетте 0–1 аралығында бағаланады: егер көрсеткіш 1-ден төмен болса, кәсіпорын қаржылық қиындыққа ұшырауы мүмкін.
Қаржылық қиындықтардың ықтимал себептері
- Өндіріс пен өнім өткізудің бизнес-жоспарының орындалмауы
- Өзіндік құнның өсуі
- Өндірістік құралдардың жеткіліксіздігі
- Салық жүктемесінің жоғары болуы
- Айналым капиталы құрылымының тиімсіз қалыптасуы
Төлем қабілеттілігін есептеу үшін активтерді топтау
Төлем қабілеттілігі коэффициенттерін есептеген кезде активтер әдетте өтімділігіне қарай келесі топтарға бөлінеді:
-
Ақша қаражаттары
Ең өтімді активтер
-
Қысқа мерзімді қаржылық салымдар
Жылдам ақшаға айналатын құралдар
-
Тауарлар және аяқталмаған өндіріс
Өтімділігі салыстырмалы түрде төмендеу қорлар