Психологиялық әдістері

Әлеуметтік жұмыс әдістерінің жіктелуі

Қазіргі ғылыми әдістер жүйесінің көптүрлілігі қоршаған әлемді зерттейтін білім салаларының кеңеюімен байланысты. Сондықтан зерттеу әдістері зерттелетін құбылыстың табиғатына қарай таңдалады: қолдану ортасы, қызмет мазмұны, әрекет сипаты және басқа да өлшемдер ескеріледі.

Әлеуметтік жұмыста әдістердің орны ерекше: олар теория мен практиканы байланыстырады, кәсіби әрекеттің мақсаттары мен нәтижелерін айқындайды. Осы негізде әлеуметтік жұмыста қолданылатын әдістерді шартты түрде үш деңгейге бөлуге болады: философиялық (жалпы), жалпы ғылыми және арнайы ғылыми әдістер.

1) Философиялық (жалпылама) әдістер

Философиялық әдістер субъектінің әртүрлі қызмет салаларындағы дүниетанымдық және әдіснамалық бағытының бірізділігімен сипатталады. Тарихи танымда бұл деңгейде екі негізгі бағыт жиі аталады: диалектикалық және метафизикалық тәсілдер. XIX ғасырдан бастап метафизикалық тәсілді диалектикалық тәсіл біртіндеп ығыстыра бастады.

Маңызды идея: құбылыстар мен оқиғалар олардың пайда болуы және дамуы тұрғысынан қарастырылады. Яғни зерттеу тек «бар нәрсені» сипаттаумен шектелмей, өзгеріс логикасын түсіндіруге ұмтылады.

2) Жалпы ғылыми әдістер

Жалпы ғылыми әдістер көптеген ғылым салаларында қолданылатын әмбебап құралдар болып саналады. Әлеуметтік жұмыста да олар кең тәртіпаралық ауқымда пайдаланылады. Бұл әдістерді жүйелеу көбіне ғылыми танымның деңгейлерімен байланысты: эмпирикалық және теориялық.

Эмпирикалық деңгей: бақылау және эксперимент

Эмпирикалық деңгей нақты өмірде көрінетін, сезілетін проблемаларды зерттеумен ерекшеленеді. Бұл кезеңде бақылау мен эксперимент арқылы объект туралы деректер жиналып, кейін кесте, график, сызба түрінде жүйеленеді.

Бақылау

Бақылау ғылыми танымда шындықты бейнелеудің тәсілі ретінде объектінің ерекшеліктері мен өзгерістерін қадағалауға бағытталады. Әлеуметтік жұмыста бақылау индивидтің жеке ерекшеліктерін, мінез-құлқын, өзара қатынасын және олардың көріну формаларын зерттеуді қамтиды.

Пассивті сипатта болуы мүмкін: «қалай?», «қандай жағдайда?» деген сұрақтарға жауап береді.
Бақылау элементтері көптеген эмпирикалық әдістердің құрамына енуі мүмкін.

Эксперимент

Эксперимент әлеуметтік және психологиялық зерттеулерде себеп-салдарлық байланыстарды анықтауға, сондай-ақ зерттеуді жүргізуге қолайлы жағдай құруға мүмкіндік береді. Бақылауға қарағанда бұл — шындықты танудың белсенді тәсілі: зерттеуші қажет кезде процеске араласа алады.

Эксперимент көбіне «неге бұлай болып жатыр?» деген сұрақты ашуға көмектеседі.

Теориялық деңгей: ұғымдандыру және логикалық талдау

Теориялық деңгейде логикалық таным басым: зерттеліп отырған құбылыстың терең заңдылықтарын ашуға ұмтылады. Мұнда ғылыми абстракция, талдау мен жинақтау, индукция мен дедукция сияқты әдістер маңызды рөл атқарады.

Ғылыми абстракция

Абстракция әдісі таным процесінде сыртқы белгілерден уақытша дерексізденіп, процестің ішкі мәнін анықтауға бағытталған. Бұл әдіс әдетте екі қадам арқылы іске асады:

Зерттеу нақты талдаудан және эмпирикалық материалды жинаудан басталады; негізгі ұғымдар мен анықтамалар бөлініп көрсетіледі.
Алынған білім негізінде жаңа құбылысты түсіндіру үлгісі құрылады — бұл «абстрактіден нақтыға» көшу логикасы.

Талдау және жинақтау

Талдау құбылысты құрамдас бөліктерге бөледі; әр бөлік жеке зерттеледі. Жинақтау (синтез) нәтижелерді біріктіріп, әлеуметтік процесс туралы тұтас ғылыми түсінік құрастырады.

Индукция және дедукция

Индукция жеке фактілерден жалпы қорытындыға көшуге мүмкіндік береді. Дедукция жалпы қағидалардан нақты жағдайларды түсіндіруге көмектеседі.

Статистикалық әдістер

Сандық деректермен жұмыс жасау, математикалық есептеулер арқылы ақпараттың дұрыстығын тексеру және байланыстарды бағалау үшін қолданылады.

Қосымша жалпы ғылыми тәсілдер

Тарихи әдіс: құбылыстың пайда болуы мен қалыптасуын уақыт контекстінде түсіндіреді, әрекет етуші әлеуметтік күштер мен проблемаларды айқындайды.
Қарапайымнан күрделіге өту: қарапайым құбылыстар жоғалмай, күрделі жүйенің элементіне айналатынын көрсетеді; ойлау «абстрактіден нақтыға» қозғалады.
Сандық және сапалық талдаудың бірлігі: әлеуметтік процесті түсіндіруде сапалық сипаттаумен қатар сандық байланыстарды да зерттеу қажет.

3) Арнайы ғылыми әдістер

Арнайы ғылыми әдістер нақты пәндік салалардың ерекшелігіне сәйкес қалыптасады және шынайы өмірдің белгілі бір аймағындағы өзгерістерді танудың арнайы жолдарын ұсынады. Мысалы, әлеуметтануда — социометрия, математика мен қолданбалы талдауда — корреляциялық талдау сияқты әдістер қолданылады. Бұл құралдар әлеуметтік жұмыс практикасындағы проблемаларды шешуге бейімделіп пайдаланылады.

М.Г. Зайнышевтің пікірінше, отандық және шетелдік әлеуметтік жұмыс практикасында «әдіс» ұғымы әртүрлі түсіндіріліп келеді: бір авторлар әдіс деп әрекеттер жүйесін атаса, басқалары оны техника, әдістеме немесе тіпті әдіснама деп қолданады.

Терминдерді нақтылау: әдіс, техника, әдістеме, процедура

Танымал әлеуметтанушы В.А. Ядов бұл терминдердің мәнін былай ажыратады:

Әдіс: Мәліметтерді талдаудың негізгі жолы.
Техника: Әдісті қолданудағы арнайы, тиімді амал-тәсілдер жиынтығы.

Әдістеме: Техникалық тәсілдердің қолданылуы және олардың реттілігі.
Процедура: Операциялардың толық реттілігі, зерттеуді ұйымдастыру мен жүргізудің жалпы жүйесі.

Мысал: анкеталық зерттеу

Қоғамдық пікірді зерттеу кезінде әлеуметтанушы мәлімет жинау әдісі ретінде анкетаны қолданады. Сұрақтардың бір бөлігі ашық, бір бөлігі жабық болуы мүмкін — бұл анкеталық сұраудың техникасын құрайды. Сұрақ парағы және респондентке берілетін нұсқаулықтар — осы жағдайда әдістеменің құрамына кіреді.

Зерттеудің әлеуметтік жұмыстағы орны

Ғылыми зерттеулер практик-мамандарға қолданылған әдістердің тиімділігін бағалауға көмектеседі: нәтиже бар ма, мақсатқа жетті ме, қандай жағдайда қандай араласу түрі тиімді болды? Зерттеуді әлеуметтік жұмыскерлердің өздері де, сондай-ақ социологтар да жүргізе алады. Дегенмен көптеген жағдайда мамандар зерттеуді өз тәжірибесіне сүйеніп жүргізуді тиімді санайды.

Әлеуметтік жұмыс пәнаралық саладан өсіп шыққандықтан, жаратылыстану бағытындағы (медицина, биология) және әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардағы (әлеуметтану, психология, антропология) әдістер кеңінен қолданылады. Жеке қолданылатын әдістердің қатарына интервью, анкета, контент-талдау, эксперттік бағалау, тестілеу, фокус-топ және олардың өнімділігін бағалау тәсілдері жатады.

Практикалық іс-әрекет тұрғысынан жіктеу мәселесі

Әлеуметтік жұмыстың әдістерін практикалық әрекет тұрғысынан жіктеу — күрделі әрі жеткілікті зерттелмеген мәселе. Кәсіби әрекет әдістерінің классификациясы әлеуметтік жұмысты ғылыми ұйымдастырудың маңызды бөлігі болғанымен, әдістерді талдау, сипаттау және мазмұндық дифференциациялау арнайы әдебиеттерде әлі де қалыптасу кезеңінде.

Негізгі қағида

Әлеуметтік жұмыста әдіс тек «ұқсас құралдарды» қолданумен шектелмейді. Әдістің сапалық ерекшелігін кәсіби мақсат және сол мақсатқа жетудің жолы айқындайды. Дәл осы ерекшелік әлеуметтік жұмысты дербес мамандық ретінде тануға негіз береді.

Әлеуметтік жұмыста орныққан негізгі әдістер

Жалпы ғылым мен практикада әлеуметтік жұмыстың бірқатар әдістері қалыптасты. Олардың ішінде социологиялық, педагогикалық және психологиялық әдістер тобы жиі аталады.

Социологиялық әдістер

Алғашқы ақпаратты жинаудың негізгі арнасы. Онсыз практикалық әлеуметтік жұмыста талдау жүргізу қиын.

Педагогикалық әдістер

Сананы қалыптастыру
Іс-әрекетті қалыптастыру
Қолдау және сөгу
Тұлғаны ұжымдық қызметке енгізу
Біртіндеп күрделенетін қызметке бейімдеу
Педагогикалық түзету

Психологиялық әдістер

Психодиагностика
Психологиялық кеңес беру
Психологиялық іріктеу
Әлеуметтік-психологиялық тренинг, аутотренинг
Мінез-құлықты түзету, мотивация, қарым-қатынас, өзін-өзі бағалау

Бұл жіктеуден әлеуметтік жұмыстың психологиялық және педагогикалық практикамен әртүрлі қырынан сабақтасатыны байқалады.

Әлеуметтік көмек көрсету әдістерін үш топқа біріктіру

Кейінгі пікірталастар нәтижесінде әлеуметтік жұмыстың практикасында қолданылатын әлеуметтік көмек әдістерін үш топқа біріктіру кең тарады:

Әлеуметтік-экономикалық

Клиенттің материалдық және тұрмыстық қажеттіліктерін өтеуге бағытталған көмек түрлері: табиғи және ақшалай көмек, жеңілдіктер, жәрдемақылар, патронаж, тұрмыстық қызметтер, рухани-материалдық қолдау.

Әкімшілік-ұйымдастырушылық

Ұйымдастыру мен басқаруды регламенттейтін, құқықтар мен міндеттерді бекітетін нормативтік-құқықтық және басқарушылық құралдарға сүйенеді. Эпизодтық міндеттерді жедел шешуге көмектеседі.

Регламенттеу: қызмет міндеттері, бұйрықтар, типтік ережелерді бекіту.
Нормаландыру: қызмет көрсету мен уақыт нормативтері сияқты шектер мен стандарттарды белгілеу.
Нұсқаулық (инструкциялық): түсіндіру, ақпараттандыру, кеңес беру, алдын алу шаралары.

Психо-педагогикалық

Клиенттің әлеуметтік жай-күйіне, мінез-құлқына және әрекет стратегиясына әлеуметтік-психологиялық әрі педагогикалық реттеу арқылы ықпал етеді: сендіру, кеңес беру, дәлелдеу, ұсыныс жасау, ақпараттандыру, оқыту, тәрбиелеу, психологиялық түзету, психопрофилактика және т.б.

Әлеуметтік терапия: тиімді әдістердің бірі

Психо-педагогикалық әдістердің ішінде жиі нәтижелі деп танылатын бағыттардың бірі — әлеуметтік терапия. Ол жүйеленген, жеке адамға немесе топқа бағытталған көмектің көмегімен адамның импульстерін және қарым-қатынасын ретке келтіруге ұмтылады.

Әлеуметтік терапияның негізгі қызметтері

Мінез-құлықты түзету
Дисфункцияның алдын алу
Қолайлы дамуды қамтамасыз ету
Тұлғаның әлеуетін таныту және қолдау

Жеке және топтық формалар

Отбасы терапиясы
Еңбек терапиясы
Социодрама және психодрама

Терапиялық бағыттар

Бихевиористік бағыт
Гештальт терапия
Когнитивті терапия
Проблемаға бағытталған көзқарас
Психоәлеуметтік көзқарас

Батыстық модель және әдіс ұғымының қолданбалы қыры

Батыстық модельде әлеуметтік талдау процесі әлеуметтік жұмыстың маңызды компоненті ретінде қарастырылады. АҚШ пен Еуропада әлеуметтік жұмыс көбіне практикалық қызмет түрі ретінде, сондай-ақ өзге ғылымдардың теорияларын қолданбалы түрде іске асырушы сала ретінде сипатталады. Мұнда теориялық құрылымдардың құндылығы әлеуметтік жұмыскерге нақты көмектесіп, нәтижеге жеткізуімен бағаланады.

Осы көзқарасқа сәйкес әлеуметтік жұмыстағы «әдіс» мына сұраққа жауап беруі тиіс: әлеуметтік қызметкер мақсатты бастапқы кезеңнен нәтижеге дейін қалай жеткізеді?

Демек, әдіс әлеуметтік жұмыскердің индивидпен, топпен немесе үлкен қауымдастықтармен қандай мақсатта және қалай өзара әрекеттестік жүйесін ұйымдастыратынымен анықталады. Өзара әрекеттестіктің сипаты және оның әлеуметтік-психологиялық механизмдері клиенттің деңгейіне (жеке адам, кіші топ, қауым) қарай едәуір өзгереді.

Дәстүрлі үш бағыт: индивид, топ және қауымдастық

Көптеген елдерде әлеуметтік жұмыс функционалды маманданған қызмет ретінде басталып, 1940–1950 жылдары психологиялық және социологиялық теориялардың қарқынды дамуына байланысты әдістемелік мамандану айқын қалыптасты: индивидуалды жұмыс, топтық жұмыс, қауымдастықпен жұмыс.

Бұл бөлініс көбіне «әлеуметтік жұмыскер не істейді?» деген сұрақтан гөрі, «ол қанша адаммен және қандай деңгейде жұмыс істейді?» деген өлшемге сүйенеді. Осы себепті оның мазмұнды толық ашпайтыны үшін кәсіби ортада сын да айтылады. Соған қарамастан, интегративті модельдерді іздеу күшейгенімен, үштік бөлініс бүгінге дейін сақталып келеді.

Индивидуалды әлеуметтік жұмыс

Индивидуалды жұмыста бағыттар өзара әрекеттестікті ұйымдастыру принциптері мен қолданылатын процедуралар бойынша ерекшеленеді. Негізгі бағыттар қатарында психоаналитикалық, психоәлеуметтік, функционалды, проблеманы шешуге негізделген және бихевиористік тәсілдер аталады.

Ортақ логика (көп бағытқа тән кезеңдер)

Алғашқы коммуникацияны орнату (эмоциялық және интеллектуалдық байланыс).
Проблемалы жағдаятты зерттеу және талдау.
Бірлескен жұмыстың мақсаттары мен міндеттерін нақтылау.
Индивидтің әлеуметтік ортамен және/немесе өз-өзімен қарым-қатынасын өзгерту.
Нәтижені және жұмыстың дамуын бағалау.

Топпен әлеуметтік жұмыс

Топпен жұмыс топтың мақсаттарына қарай ұйымдастырылады. Топ кейде азаматтық-құқықтық мәні бар ортақ мақсатқа бағытталса, кейде қатысушылардың рефлексивті қарым-қатынасы арқылы жеке тәжірибе мен өзіндік сананы кеңейтуге қызмет етеді. Сонымен қатар топ ортақ мүддесі бар адамдарды мәнді қатынасқа енгізудің шынайы тәсілі болып, әрі әлеуметтік мақсатқа жетудің құралы, әрі жеке дамудың стимулы ретінде көрінуі мүмкін.

Әлеуметтік жұмыскердің рөлі

Ол топтың сыртқы байланыстарында да, топішілік өзара әрекеттестікте де делдал, үйлестіруші және ұйымдастырушы қызметін атқарады: топтық талқылау, тренинг жүргізу, ресурстарды байланыстыру, әлеуметтік белсенділікті ынталандыру.

Қауымдастықтағы (бірлестіктегі) әлеуметтік жұмыс

Қауымдастық деңгейіндегі әлеуметтік жұмыс әлеуметтік жұмыскердің қоғамдық өмірге араласуы арқылы ұйымдастырылады. Мұнда басты назар жергілікті, географиялық шектеулі бірлестіктің дамуына, жеке және топтық қатынастарды үйлестіруге, ынталандыруға, сондай-ақ әлеуметтік жоспарлау элементтерін іске қосуға бағытталады.

Бұл деңгейде жұмыс істеу көбіне бірнеше тараптың мүддесін біріктіруді, келіссөз жүргізуді, қоғамдық ресурстарды жұмылдыруды және жергілікті бастамаларды қолдауды талап етеді.

Қорытынды

Әлеуметтік жұмыс әдістерінің жіктелуі — теориялық та, практикалық та маңызы бар мәселе. Философиялық, жалпы ғылыми және арнайы ғылыми әдістер әлеуметтік жұмыстың зерттеу мәдениетін қалыптастырып қана қоймай, нақты көмек көрсету технологияларын таңдауға негіз болады. Ал индивид, топ және қауымдастық деңгейіндегі жұмыс формалары әлеуметтік жұмыскердің кәсіби әрекетін ұйымдастыруға мүмкіндік беретін негізгі құрылымдық бағыттар ретінде сақталып келеді.