Ислам - өзіңді Құдайдың еркіне тапсыру деген сөз
Исламның Меккедегі бастауы: мекен, дәстүр және тарихи орта
Ислам Меккеде пайда болды. Мекке — Хиджаз аймағындағы ең ірі қоныстардың бірі. Оның айналасы құлазыған шөл: өсімдік сирек, малға жетерлік шағын ғана жайылымдар бар еді. Жері егіншілікке жарамсыз, құдықтардың суы тереңнен шығатын. Сондықтан Мекке тұрғындары тұрақты мал шаруашылығына да, егіншілікке де сүйене алмады.
Табиғи ресурсы мардымсыз болса да, Меккенің артықшылығы сауда жолдарының торабында орналасуы және Қағба мен Зәмзәмге қатысты қалыптасқан қасиетті дәстүрлер еді.
Зәмзәм, Қағба және қасиетті кеңістіктің қалыптасуы
Мекке Зәмзәм бұлағының бойында орналасқан. Зәмзәм суы шипалы деп танылып, соның әсерімен қала ерте кезден-ақ қасиетті мекен ретінде қабылданды. Зәмзәм маңындағы Қағба араб бедуиндерінің көне ғибадат орны болған.
Аңыздың өзегі
Дәстүрлі әңгімелерде Қағбаны Ибраһим (Авраам) мен оның ұлы Исмайл салдырған делінеді. Аңыз бойынша, Ажар мен Исмайл Арабияның бір қиырына қоныстанғанда, шөлде қалған сәби Исмайлдың аяғы тиген жерден тұп-тұщы су бұрқ етіп шығып, Зәмзәм қайнары пайда болған.
Қара тас туралы түсінік
Қағбадағы Қара тастың сыры жайлы түрлі жорамал сақталған: әуелде ақ болған, кейін көп жанасудан қарайған деген сенім айтылады. Тарихи тасқындар туралы әңгімелерде де Қара тастың құламағаны ерекше аталады.
Қала осы көне қасиетті ғибадатхананың төңірегіне орнықты. Меккеліктер Қағбаны «Алланың үйі», ал өздерін «Алланың көршілері» деп атаған деген деректер кездеседі.
Меккенің экономикасы: керуен саудасы және «қасиетті айлар»
Мекке сауда-саттыққа қолайлы мекен болды. Оңтүстік Арабияға, Иранға, Сирияға және Жерорта теңізі өңіріне бағытталған керуендер осы аймақты кесіп өтетін. Жол қауіпсіз емес еді: ұры-қары, қақтығыс қаупі жыл он екі ай толастамағаны айтылады.
Жылына екі үлкен керуен
- Қыста — Иеменге бағытталған сапар.
- Жазда — Солтүстікке: Палестина, Сирия, Ирак, кейде Египетке дейін.
Бұл керуендерді көбіне құрайш тайпасының ықпалды топтары ұйымдастырған. Керуенге жол білетін серіктер мен қарулы күзет қосылып, түйе мен қызметкерлер көбіне көшпелі бедуиндерден жалданған.
Қасиетті айлар және «Харам» ұғымы
Қағбаға қажылыққа келетін айлар «қасиетті айлар» ретінде белгіленіп, ол уақытта кек қайтару мен қан төгуге қатаң тыйым салынғаны баяндалады. Мекке мен оның төңірегі «Харам» — ауыр қылмыстарға жол берілмейтін қасиетті кеңістік ретінде танылды.
Ақша айналымы, өсімқорлық және әлеуметтік жіктелу
Исламға дейін Меккеде өз теңгесін соғатын сарай болмағаны айтылады. Саудада Византия, Иран және Иеменнің алтын-күміс монеталары жүрген. Саудамен бірге өсімқорлық («риба») кең тараған: керуен саудасына қатысу үшін орташа дәулеттілер қарыз алып, қайтарымын өте жоғары мөлшермен өтеген жағдайлар кездеседі.
Бай топ
Ірі көпестер мен өсімқорлар ықпалды әлеуметтік топқа айналды. Кей деректе бұл топ «мала» деп аталады.
Кедей шет аймақ
Қала шетінде кедей топтар мекендегені айтылады; олар кей деректерде «завахир» деп аталады.
Көп діндік орта
Меккеде христиан, иудей және зороастризм өкілдері сияқты шетелдіктер де тұрғаны, олардың да саудаға араласқаны баяндалады.
Тайфпен байланыс
Тайф Меккенің маңызды серіктесіне айналған: бау-бақша өнімдерімен (жеміс-жидек, көкөніс) қамтамасыз еткен. Екі қаланың тығыз экономикалық байланысына байланысты оларды кейде «Маккатани» — «екі Мекке» деп атағаны айтылады. Меккеліктердің Тайф маңында жазғы ыстықта паналайтын қоныстары болған.
Құрайш құрылымы және басқару дәстүрлері
Құрайш тайпасының құрылымы аса күрделі болмаған. Ақсақалдар кеңесі мен жиналыс орны жұмыс істегені, сондай-ақ Қағбаға қатысты міндеттер айқын бөлінгені айтылады. Дәстүрлі деректерде бұл жүйені Құсай ибн Килабқа байланыстырады.
Қағбаға қатысты негізгі қызметтер
Төмендегі атаулар тарихи дерек пен дәстүрлі түсіндіруде жиі кездеседі.
- Хижаба
- Қағбаның кілтін ұстау, ғибадатханаға жауапкершілік.
- Сиқая
- Қажыларды сумен қамтамасыз ету.
- Рифада
- Қажылардың мұқтажына арналған қорды ұстау және тарату.
- Лива
- Соғыс туын ұстату, әскери ұйымдастыру нышаны.
Құлдардан жасақталған күзет құрылымдары болғаны да айтылады: олар қасиетті орын мен ауқатты үйлерді қорғауға пайдаланылған.
Монотеизмге беталыс және жаңа діннің тууы
Батыс Арабияда бір Құдайға сену идеясы мүлде белгісіз болған жоқ: христиан және иудей қауымдары бұл өңірге келіп-кетіп, кейбірі Меккеде тұрақтаған. Соған қарамастан, Мекке көпқұдайшылықтың ірі орталығы болып қала берді. Қағбаға тәуелді рәсімдер мен қажылық экономикасы құрайш ақсүйектерін дәстүрлі культті қорғауға итермеледі.
Қауымдық құрылым ыдырап, бай мен кедей арасындағы алшақтық ұлғайып, тайпалық одақтар күшейген сайын қоғамға бір орталыққа ұйыстыратын идея қажет болды. Осы тарихи фон аясында монотеизм бағыты күшейіп, жаңа рухани бағдарлар үшін кеңістік ашылды.
Мұхаммед пайғамбардың тегі және балалық шағы
Исламның негізін Мұхаммед (570–632) қалады. Дәстүрлі баяндауларда оның ата-бабалары Қағбаға қатысты қызметтер атқарғаны айтылады. Құрайштың ішінде билік үшін күрестер болып, кейін Құсайдың дәуірінде Меккеде құрайш ықпалы нығайғаны көрсетіледі. Мұхаммедтің шежіресінде Құсай, Хашим, Әбді әл-Мүтәліб есімдері айрықша аталады.
Әбді әл-Мүтәлібтің анты туралы аңыз
Дәстүрде Әбді әл-Мүтәлібтің Қағбада ұл сұрап жалбарынып, он ұл берілсе бірін құрбандыққа шалуға ант еткені айтылады. Кейін жеребе Абдуллаға түсіп, ақыры адам қанының өтеуі ретінде жүз түйе құрбан етілгені баяндалады.
Туылған жылы және ерте жетімдігі
Мұхаммед Абдулла мен Әминадан дүниеге келген. Әкесі ол туылмай тұрып немесе дүниеге келерден аз уақыт бұрын қайтыс болғаны айтылады. Ерте жетімдік оның өмір жолында маңызды із қалдырды.
Бөбек тәрбиесі және Халимаға берілуі
Меккеде сәбилерді көшпелі тайпаларға тәрбиеге беру дәстүрі болған. Мұхаммедті алғашында алуға ешкім ықылас танытпай, ақыры Халима есімді әйел алып кетіп, бала бірнеше жыл көшпелі ортада тәрбиеленгені баяндалады. Осы кезеңге қатысты жүректің «тазартылуы» туралы символикалық сипаттағы оқиға да аңыз-әңгімелерде кездеседі.
Алты жасында анасы Әминамен Ясрибке барып қайтар жолда анасынан айырылып, Абуа маңында жерленгені айтылады. Кейін атасы Әбді әл-Мүтәліб қамқорлық жасап, ол қайтыс болған соң Мұхаммедті көкесі Әбу Тәліп қолына алған.
Хира үңгірі, алғашқы аян және исламның мәні
Мұхаммедтің рухани ізденісі күшейіп, ол жалғыздықты таңдап, Хира тауында ойға шоматын болғаны айтылады. Дәстүрлі баяндауда алғашқы аян 610 жылы Рамазан айында келгені көрсетіледі. Осы тәжірибе оның діни бағытын айқындап, уағызды біртіндеп бастауына негіз болды.
Негізгі ұғым
Ислам — «өзіңді Құдайдың еркіне тапсыру» деген мағына береді.
Мұхаммед пұтқа табынушылықтан үзілді-кесілді бас тартып, Құдайдың бірлігі туралы ұғымды түбегейлі түрде алға шығарды. Дәстүрлі түсіндірулерде бұл ұстанымның Меккедегі қалыптасқан культтік-экономикалық жүйемен қайшылығы ерекше атап өтіледі.
Алғашқы мұсылмандар және Меккедегі таралуы
Алғаш мұсылмандықты қабылдағандардың қатарында Хадиша, Әли және Зейд есімдері жиі аталады. Әбу Тәліптің қорғауы уағызды ашығырақ жүргізуге мүмкіндік берді: жаңа сенім біртіндеп үй ішінен сыртқа — Мекке көшелеріне тарай бастады.
Исламды қабылдаған алғашқы тұлғалар (дәстүрлі тізімдерде)
- Әбу Бәкір — белсенді үгітші ретінде сипатталады.
- Осман ибн Аффан — жас кезінде исламды қабылдағаны айтылады.
- Әз-Зубайр, Әбді ар-Рахман, Сағд ибн Уаққас, Тальха ибн Ұбайдолла — алғашқы кезеңде аталған есімдер.
Алғашқы жылдары ислам көбіне жасырын тарағаны, жақтаушылар саны баяу өскені айтылады. Деректерде алғашқы мұсылмандардың ішінде жастар мен ауқатты әулеттерден шыққандар бар болғанымен, құлдар мен азат етілген тұтқындардың үлесі бастапқыда аз болғаны келтіріледі.
Хижра және Ясрибтегі жаңа қауым
Мұхаммед пен оның жақтастарының Ясрибке қоныс аударуы хижра деп аталады. Бұл жерде ол жаңа діни қауымның жетекшісі әрі уағыздаушысы ретінде танылды. Дегенмен Ясрибтегі тайпалардың өз ішкі ықпалы күшті болып, саяси салмақ солардың қолында қалғаны айтылады.
Ішкі тұтастықты күшейту
Қауымдағы маңызды қадамдардың бірі — мұһажирлер мен ансарлар арасында бауырластық қатынас орнату. Бұл келісім жаңа қоғамның әлеуметтік бірлігін нығайтудың тетігі ретінде сипатталады.
Қарсылық ошақтары
Ясрибте ислам ресми түрде қабылданғанымен, бәрі бірдей толық қолдай қойған жоқ. Әсіресе иудей қауымдары тарапынан оппозицияның болғаны және Мұхаммедтің пайғамбарлық миссиясы мойындалмағаны айтылады.
Мешіттің салынуы
Дәстүрлі деректерде Мұхаммедтің Ясрибке келгеннен кейін көп ұзамай мешіт салдыру ісін бастағаны көрсетіледі. Бұл жаңа қауымның діни ғана емес, қоғамдық өмірінің де өзегіне айналды.
Ясрибтегі жағдай орныға келе, Меккемен тек рухани емес, экономикалық-саяси текетірес те тереңдеді: керуен жолдарының Ясриб маңынан өтуі Меккелік саудаға қысым жасау мүмкіндігін арттырғаны айтылады.