Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмыстық әрекетке қадам басуына басты себеп әлеуметтік - экономикалық факторлардың әсер етуі
Қылмысқа барған жасөспірімдер арасындағы қылмыстың терең тамырлануы көпшілікті алаңдатпай қоймайды. Құқықтық мемлекетке қадам басқан қоғам үшін саналы азамат қалыптастыру — негізгі міндеттердің бірі. Бұл міндеттің өзегі жасөспірімді жаңа рухта, жаңа көзқараста тәрбиелеуден айқын көрінеді.
Негізгі сұрақ
Жасөспірім неге қылмысқа барады?
Жауап іздеу
Орта ма, мектеп пе, әлде ата-ана немқұрайлылығы ма?
Мәселенің табиғаты: қылмыс кездейсоқ емес
Көп жағдайда қылмысқа барған жасөспірімдер есейе келе жасаған әрекеттеріне өкінішпен қарайды. Алайда жасөспірімдердің қылмыстық әрекеті әрдайым олардың нақты өмірлік жағдайларымен тікелей байланысты бола бермейді. Көбіне бұл — белгілі бір ортаға кездейсоқ не жоспарлы түрде “тамыр жаюдың” нәтижесі.
Жасөспірімдердің қылмысты жиі қалада жасауы әлеуметтік себептермен түсіндіріледі. Дегенмен ауылдық жерлердегі бос уақытты тиімді ұйымдастырудың әлсіреуі (клубтардың жабылуы, үйірмелердің азаюы, күні бойғы бос сенделіс, көше кезу) да қылмыстық тәуекелді арттыра алады.
Бос уақыт және “керемет көріну” ықыласы
Пайдалы іске тартылмаған жасөспірім “таңғажайып оқиға жасауға”, өзгелерді таң қалдыруға, өзін “күшті” көрсететін әрекеттерге бейім болуы мүмкін. Бұл кейде алдын ала жоспар құруға немесе топтасып қылмыс жасауға дейін апарады.
Қоршаған орта ықпалы
Достар ықпалы, топ қысымы, қорқыту немесе үрейлендіру — қасақана қылмысқа итермелейтін факторлар. Жасөспірімнің еліктегіш мінезі бұл әсерді күшейте түседі.
Отбасы тәрбиесі: мәдени құндылықтар және әлеуметтік қысым
Бүгінгі экономикалық-әлеуметтік жағдайлар отбасы ахуалына тікелей ықпал етіп отыр. Жұмыссыздық пен күнкөріс деңгейінің төмендеуі отбасы тәрбиесінің әлсіреуіне әкеледі. Үй ішіндегі қателіктер уақыт өте жиналып, қоғамдық тәрбиедегі олқылықтармен ұштасып, жасөспірім тәртібін одан әрі қиындатуы мүмкін.
Қазақ отбасына тән алдын алу әлеуеті
- Отбасы мүшелері арасындағы ізгі қарым-қатынас
- Үлкенге құрмет, кішіге ілтипат
- Жас ерекшелігін ескеретін тұлғалық қолдау
- Әулет дәстүрі арқылы бала қабілетін ашу
- Күнделікті тұрмыс-тіршілікке бейімдеу
Тәжірибеде жасөспірімдер ісі жөніндегі комиссия мен құқық қорғау органдары тарапынан тәрбиені дұрыс жүргізбейтін отбасыларды дер кезінде анықтап, алдын алу шараларын уақтылы қолданбау кездесіп жатады. Ал қайта тәрбиелеу процесінде психологтар жасөспірімнің ішкі жан дүниесімен үйлесетін ықпалдарды таңдауы тиіс.
Әлеуметтік белсенділік қылмыстан алыстатады
Жасөспірімдердің қылмыстық әрекетке қадам басуына көбіне әлеуметтік-экономикалық факторлар әсер етеді. Қоғамдық белсенділік оқуға, спортқа, өнерге қызығушылықты арттырады. Ал мұндай іске тартылмаған жасөспірімдердің қылмыстық ортаға жақындау қаупі жоғары.
Зерттеулер келтіретін кейбір көрсеткіштер
Мүліктік қылмыс
7,8%
Жеке затты ұрлау
49,4%
Мемлекет/қоғам мүлкі
1,7%
Тонау, шабуыл
11,2%
Көрсеткіштер келтірілген дереккөздерге сүйеніп берілді (мәтіндегі сілтемелер бойынша).
Топтық қылмыс және жасөспірім психологиясы
Жасөспірімдерге топ құру және топ болып әрекет ету тән. Практикада олардың ересектерге қарағанда жалғыз өзі қылмыс жасауға сирек баратыны байқалады. Мұнда өзіне сенімсіздік те, “достық” туралы түсініктің бұрмалануы да қатар жүруі мүмкін.
Топ ішіндегі динамика
Топта еліктеу деңгейі жоғарылайды, бірін-бірі көндіру күшейеді, эмоциялық “жұғу” құбылысы байқалады. Топ мүшелерінің психофизиологиялық айырмашылықтары (ерік-жігер, ойлау ерекшелігі) бұл процеске әсер етеді.
Жасөспірім психикасының кей белгілері
- Импульсивтілік, жоғары әсерленгіштік
- Көңіл күйдің тұрақсыздығы
- Өзіне сенімсіздік, жиі күмәндану
- Табандылық пен тұрақсыздықтың алма-кезек көрінуі
Дегенмен кез келген жасөспірім өз бетінше әрекет етуге және өзін-өзі дамытуға қабілетті. Ол тек тәрбиенің объектісі емес, дамудың да субъектісі ретінде танылады.
Мектеп ортасы, қабылданбау және үлгермеушілік
Кей жасөспірімдер сыныптастарының салқын қатынасын ауыр қабылдап, күйзеліске түседі. Қарым-қатынасқа қанағаттанбау қоғамға жат әрекеттерге итермелеуі ықтимал. Сонымен бірге үлгермеушілік те қылмыстық әрекеттерге апаратын тәуекел факторына айналады.
Жекеленудің қаупі
Ешкім жақындаспайтын, достық байланысы жоқ жасөспірім өзін “өз ортасын” басқа жақтан іздейді. Бұл орта кездейсоқ таныстардан құрылып, жиі түрде қауіп-қатері жоғары бағытқа бұрылуы мүмкін.
Еңбек, үйірме, спорт: алдын алудың практикалық өзегі
Қылмыстық әрекеттің басты себептерінің бірі — жасөспірімнің пайдалы іспен айналыспауы. В.М. Бехтеревтің “баланы еңбектен ерте үйрету керек” деген ойы осы мәселенің өзектілігін айқындайды: тұрақты, мазмұнды іс кездейсоқ қатерлі қадамдардың ықтималдығын төмендетеді.
Мектептен тыс уақытта кітап оқу, үйірмелерге қатысу, өнермен немесе спортпен шұғылдану — жасөспірімнің энергиясын дұрыс арнаға бұратын маңызды тетіктер. Сонымен қатар ойын автоматтары, “жеңіл ақша” іздеу, ұтылған жағдайда үйден ақша ұрлау сияқты тізбек қылмысқа алғашқы қадам ретінде көрінуі мүмкін.
Қайта әлеуметтендірудің ықтимал бағыты
Жасөспірімдерді қоғамдық іс-шараларға тарту, мәдениет пен өнерге қызығушылығын дамыту, пайдалы іске ынталандыру — қайта тәрбиелеудің тиімді құралдары. Бұл қылмыс деңгейін бірден азайтпаса да, тәуекелді төмендетуге нақты ықпал ете алады.
Өтпелі кезең: еліктеу мен құндылықтар дағдарысы
Жасөспірімдік шақ — сана-сезім толысып, дүниетаным өзгеріп, үлкен өмірге дайындық аяқталатын кезең. Осы өтпелі уақытта еліктегіштік күшейеді, құйын секілді өткінші әсерлер көбейеді. Жағымсыз еліктеу қылмыстық әрекетке тез алып келуі мүмкін.
Өтпелі кезеңнің негізгі қырлары
Талап пен тілек
Шектен шығуға бейім құбылыстардың пайда болуы мүмкін.
Қызығушылық
Тұрақсыздық пен әсерге тез берілу қаупі.
Өмірлік жоспар және көзқарас
Бағдардың айқындалуы немесе бытыраңқылығы.
Жалпы сипаттама
Мінез құбылмалылығы, эмоцияны реттеу қиындығы.
Ғалымдар әлеуметтік ортаның рөлін ерекше атап көрсетеді: жасөспірім қылмыскер ересек қылмыскерге қарағанда орта әсерімен тығыз байланыста болады. Сондықтан орта — алдын алудың да, түзетудің де шешуші кеңістігі.
Ішімдік және қылмыс: қауіпті байланыс
Жасөспірімдердің қылмыстық жолға түсуінің тағы бір себебі — ішімдікке әуестік. Ішімдік жасөспірімді бақылаусыздыққа, жанжалға, агрессияға итермелеп, қылмыстық әрекетке жеткізуі мүмкін. Зерттеулерде жасалған қылмыстың едәуір бөлігі мас күйде істелетіні атап көрсетіледі.
Қылмыс құрылымы және түрлері: ауыр қылмыстардың өсуі
Кәмелетке толмағандар қылмысын салалық тұрғыдан талдау маңызды: кісі өлтіру, ұрып-соғу, зорлау, қорқытып алу, тонау, кепілге алу, бұзақылық, ұрлық секілді әрекеттер кездеседі. Бұрын сирек болған ауыр қылмыстардың кей түрлері қазіргі кезеңде жиілей түскені айтылады; бұрын кездеспеген қылмыс түрлерінің (мысалы, кепілге алу) де бой көрсетуі алаңдатады.
“Бас пайдасын ойлау” мотиві
Ұрлық, тонау, алаяқтық, сеніп тапсырылған мүлікті иемдену, күш қолданбай тартып алу, сенімге кіру немесе алдау арқылы мүлікке зиян келтіру — материалдық мотивпен жасалатын қылмыстардың жиі кездесетін бағыттары ретінде сипатталады.
Кейбір жасөспірімдердің қылмысты жалғыз өзі белсенді түрде жасауы олардың дайындық деңгейін, қайсарлығын, кейде қатыгездігін көрсетеді. Мұндай жағдайлар құқық қорғау органдары мен психологтардың жеке, нысаналы жұмысын қажет етеді.
Топтық қылмыс: жауапкершілік пен қауіп деңгейі
Топ болып қылмыс жасау “қарапайым бірігуден” бастап күрделі құрылымға дейін жетуі мүмкін. Екі немесе бірнеше рет қылмысқа барғандардың қатысуымен жасалатын қылмыс қоғамға жоғары қауіп төндіреді. Топ ішіндегі қолдау тез шешім қабылдауды күшейтіп, мүмкіндіктерді арттырады және заңмен қорғалатын құндылықтарға ірі зиян келтіруге жол ашады.
Қылмысқа тарту көбіне өтініш, ұсыныс, азғыру түрінде көрініп, жасөспірімдердің тез көнуіне ықпал етеді. Сонымен бірге қылмыс жасаған жасөспірімдердің көпшілігінде оқуға ынтаның төмендігі, немқұрайлылық байқалатыны да атап өтіледі.
Алдын алу: құқықтық және психологиялық ықпалдың бірлігі
Жасөспірімдер қылмысының алдын алу — олардың заңмен қақтығысуына жол бермеуге бағытталған ұйымдасқан процесс. Бұл процесте жасөспірімнің биологиялық және әлеуметтік тұрғыдан толық қалыптасып үлгермегені ескерілуі тиіс.
Нақты ескерілетін ерекшеліктер
Жас және психологиялық қыр
Эмоцияны реттеу, импульс, өзін-өзі бағалау, еліктеу деңгейі.
Әлеуметтік және өнегелік қыр
Құндылықтар, орта, отбасы климаты, жауапкершілік ұстанымы.
Әлеуметтік-демографиялық және құқықтық қыр
Құқықтық сауат, заң талабын түсіну, әлеуметтік жағдай.
Тәрбиелік деңгей және мотивация
Қажеттілік, наным, әрекет мотиві, мақсат қою дағдысы.
Жасөспірім тұлғасына тән маңызды белгілердің бірі — құқықтық және өнегелік сананың тұрақсыздығы, бұрмалануға бейімдігі. Өнегелік бағдар бұзылғанда құндылықтар жүйесі, дүниетаным, қызығушылық пен қажеттіліктер теріс сипатқа ауысуы мүмкін. Ал құқықтық сананың төмендігі заң талаптарын түсінбеуге, қылмысқа оңай баруға әкеледі.
Қорытынды ой
Жасөспірім қылмысымен күрес — тек бүгінгі қауіптің алдын алу емес, ертеңгі ересектер қылмысының да алдын алу. Тиімді нәтиже құқықтық шаралармен ғана шектелмей, отбасы, мектеп, орта және психологтың жүйелі қолдауымен ұштасқанда күшейеді.