Қалып етістіктері
Көмекші етістіктер көне жазба ескерткіштерден бастап қазіргі түркі тілдерінің барлығында да кездеседі. Қазақ тіліндегі зерттелу тарихы Қазан төңкерісіне дейінгі еңбектерден басталады. Дегенмен қазақ тіліндегі көмекші етістіктердің нақты саны әлі де толық анықталып, жүйелі түрде түгенделді деу қиын. Себебі көптеген зерттеулерде көмекші етістіктерге сипаттама берілгенімен, олардың саны дәл көрсетілмейді.
Негізгі түйін
Қазақ тіл білімінде көмекші етістіктер жан-жақты сипатталғанымен, бірізді санақ пен толық жүйелеу мәселесі ашық күйінде қалып отыр.
Ы. Маманов еңбектерінде кейбір ұсақ қайшылықтар болғанымен, толымды (мәнді) көмекші етістіктерге қатысты маңызды тұжырымдар жасалды: есім сыңарлы күрделі етістік тіркестерін түбір етістік деп атап, олардың сөзжасамдық қызметін айқындады; күрделі етістіктер мен аналитикалық етістіктердің семантикалық айырмашылықтарын көрсетті және басқа да мәселелерді нақтылады.
Қалып етістіктері: мәні мен тілдік қызметі
Қазақ тілінде адам әрекеті мен табиғи күй-жай көбіне отыр, жатыр, жүр, тұр етістіктері арқылы беріледі. Тіл білімінде бұл төрт етістік қалып етістіктері деп аталады. Олардың формаларындағы, функцияларындағы және семантикалық реңктеріндегі нәзік айырмашылықтар мен бәріне ортақ белгілерді қазақ тіл білімінде Қ. Жұбанов, А. Байтұрсынов, Н. Т. Сауранбаев, С. Аманжолов, Ы. Маманов, А. Ысқақов, С. Исаев, М. Оразов, Т. Қордабаев, Н. Оралбаева, З. Оспанова және басқа ғалымдар әр қырынан сипаттап кеткен.
Бұл тақырыптың орны
Қалып етістіктері бұрын айтылмаған немесе зерттелмеген «тың» мәселе емес: негізгі белгілері мен ерекшеліктері анықталған. Алайда әр ғалымның ұстанымы мен талдау бағыты олардың тілдік табиғатын тереңірек ашуға мүмкіндік береді.
Осы мәтіндегі мақсат
Қалып етістіктері Ы. Маманов зерттеулерінде қай тұрғыдан қарастырылды, бұл көзқарастың ықпалы қандай болды және бүгінгі таңда маңызы неде деген сұрақтарды нақтылау.
Зерттелу дәстүрі: негізгі пікірлер мен дәлелдер
Қ. Жұбановтың байқауы
Бұл төрт етістіктің өзіндік ерекшелігін алғашқылардың бірі болып таныған профессор Қ. Жұбанов қалып етістіктерін әрқайсысының лексикалық-семантикалық мағынасына қарай дәл осы шақтың төрт түріне бөліп қарастырады. Ғалым сыпат категориясына арнайы тоқталмағанымен, істің жүру процесін білдірудегі осы етістіктердің көмекшілік қызметін аңғарған деп бағалауға болады.
А. Байтұрсыновтың грамматикалық дәлдігі
А. Байтұрсынов қалып етістіктерін көмекші етістіктер құрамында қарастырып, олардың болымды түрінде жіктелуі өзге етістіктерден өзгеше екенін көрсетеді: жіктік жалғауы бұл етістіктерге тікелей жалғанады. Ал болымсыз формада қалып етістіктері басқа етістіктер сияқты жіктеледі, яғни тікелей жіктелмейді.
Н. Т. Сауранбаев: көсемше арқылы тіркесу
Н. Т. Сауранбаев (1942) көсемшелердің семантикасы мен функциясы туралы еңбегінде күрделі етістіктердің жасалуын сөз етеді. Толымды және толымсыз көмекші етістіктерді арнайы жіктеп атамаса да, жатыр және отыр етістіктерінің көсемше тұлғалы негізгі етістікпен тіркесіп, көмекшілік қызмет атқаратынын мысалдар арқылы көрсетеді.
С. Аманжолов және Ш. Х. Сарыбаев
С. Аманжолов шақтық мағына негізінен осы төрт етістіктің өз бойында, бүтін тұлғасында болатынын айтады. Ал Ш. Х. Сарыбаев (1939) оларды орыс тілімен салыстыра зерттеп, есімдерше жіктелуі, шақ пен жаққа қатысы сияқты сипаттарын алғаш дұрыс нұсқаған ғалымдардың бірі саналады.
М. Оразов: тарихи-ғылыми талдау
М. Оразовтың «Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері» (1980) монографиясында бұл етістіктердің морфологиялық құрылымындағы тұлғалық және мағыналық өзгерістер, әбден орныққан формалары тарихи-ғылыми тұрғыдан талданады.
А. Ысқақов: осы шақ пен сыпаттың байланысы
А. Ысқақов (1991) қалып етістіктері негізгі мағыналары мен қызметтерін атқарумен қатар, қимылдың даму кезеңін (фазасын) және өту сипатын білдіруге дәнекер болатынын, сондай-ақ етістіктің нағыз осы шақ категориясын құрауға негіз болатынын атап өтеді. Ғалымның өзіндік жаңалығы ретінде сыпат категориясының синтетикалық түрін көрсетуін және сыпатты үшке бөліп (қимылдың басталуы, жүріп жатуы, аяқталуы), олардың формаларын айқындауын атауға болады.
Қимылдың өту сипаты етістіктің дербес грамматикалық категориясы ретінде түркітануда және қазақ тіл білімінде XX ғасырдың екінші жартысында ғана орныққанымен, қимылдың жасалуындағы түрлі ерекшеліктер зерттеушілер назарын ертеден-ақ аударған.
Ы. Маманов көзқарасы: форма, мағына және категориялар
Маңызды тезис
Ы. Маманов сыпат категориясын талдауда, ең алдымен, сөз мағынасына емес, сөз формасына басымдық береді. Мұны ғалымның: «Қалып етістіктерінде шақтық форма жоқ, тек шақтық мағына бар» деген тұжырымынан аңғаруға болады.
Ғалымның пікірінше, қалып етістіктеріндегі шақтық мағына сырттан телінген мағына емес; олардың бойында шақтық мағынамен қатар басқа да қабаттасқан мәндер бар. Мысалы, қимыл-күйді білдіру — етістіктік мағына, ал қимылдың өту сипатын білдіру — аспектуалдылық мағына. Бұл — басқа еңбектерде дәл осылай айқындалмаған, өзіндік ғылыми жаңалық ретінде бағаланатын тұжырым.
Аспектуалдылық
Функционалды грамматикада қимылдың (амалдың) өту сипаты аспектуалность терминімен аталады. Қалып етістіктері осы мағынаны беруде негізгі тілдік құралдардың бірі болып табылады.
Темпоралдылық
Сөйлеудегі шақтық мағына функционалды грамматика тұрғысынан темпоралдылық деп қарастырылады. Қалып етістіктері темпоралдылық өрісінің мағыналық қырларын жеткізуде де маңызды қызмет атқарады.
Аналитикалық формаларға негіз
Ы. Мамановтың көсемше тұлғалы етістіктердің қалып етістіктерімен және өзге толымды етістіктермен тіркесіп сыпат категориясын жасауы туралы ойлары аналитикалық формалы етістіктерді кешенді зерттеуге теориялық тірек болды.
Қимылдың жасалу кезеңдері мен тәсіліне қарай етістіктерді жіктеу бүгінгі грамматика талаптарына толық сәйкес келе бермегенімен, функционалды грамматика тұрғысынан құнды бағыт екенін көрсетеді. Қалып етістіктері функционалды-семантикалық өрістерді (әсіресе аспектуалдылық пен темпоралдылықты) құрауда бір ғана «нақ осы шақ» көрсеткіші ретінде шектелмей, кең қызмет атқарады.
Қорытынды ой
Демек қалып етістіктері Ы. Маманов көрсеткендей, бір ғана категорияның тілдік көрсеткіші емес. Олар аспектуалды және темпоралды мағыналарды білдірумен қатар, өзге де функционалды-семантикалық қызметтерде жұмсалады.