Отандық тауарлар есібінен ішкі рыноктың дамуына жағдай жасау
Инвестицияның экономикадағы орны
Инвестиция кез келген қоғам үшін экономиканы нығайтатын негізгі тетік. Инвестиция арқылы инфрақұрылымды жүйелі түрде жаңғыртуға болады, ал инфрақұрылымның сапалы дамуы экономиканың тұрақты өсуін қамтамасыз етеді.
Қазіргі жағдайда ең өзекті бағыт — отандық өндірісті дамыту. Егер ауыр өнеркәсіпті жылдам қарқынмен көтеруге мүмкіндік шектеулі болса, онда шағын және орта бизнес пен өнеркәсіпті дамыту — келесі кезектегі міндет.
ШОБ және ішкі инвестиция: қолжетімді өсу мүмкіндігі
2005 жылғы 27 сәуірде Президенттің шағын және орта кәсіпкерлік өкілдерімен кездесуінде бұл мәселе ерекше атап өтілген. ШОБ-ты дамыту көп көлемді инвестицияны талап етпеуі мүмкін, алайда қаржыландырудың тұрақты арналары мен тиімді орта қажет.
Еліміз жыл сайын шамамен 1,5 млрд АҚШ доллары көлемінде шетел инвестициясын пайдаланады. Бірақ бұл қаражатты өсімімен қайтару оңай емес: тәжірибеде жіберілген қателік пен үйлестірудің әлсіздігі салдарынан шығындар көбейеді. Сондықтан отандық инвестицияға көбірек мән беріп, қор рыногын жандандыру маңызды.
Еңбек пен жұмыспен қамту
Инвестиция иемденуші еңбектен өндіруші еңбекке ауысса, жұмыс орындары көбейіп, жұмыссыздық төмендер еді. Қазіргі үрдіс керісінше: жұмыссыздар саны артып отыр.
Төлем қабілеті мен ішкі сұраныс
Экономикалық өсудің тұрақтылығы халықтың сатып алу қабілетіне тікелей байланысты. Ішкі инвестицияны күшейту — ішкі рынокты да нығайтудың жолы.
Ауыл шаруашылығы: инвестициясыз қалған сала
Ауыл шаруашылығына бөлінетін инвестиция көлемі жеткіліксіз. Бұл салаға ірі құрылымдар да, шетелдік инвесторлар да ықыласты емес. Сондықтан агросекторға инвестиция тартудың ерекше шарттары болуы тиіс.
Ынталандыру мен тәуекелді бөлісу
- Инвесторларға салықтық жеңілдіктер беру (қажет болған жағдайда бірқатар салық түрлерінен босату).
- Өнеркәсіп және ауыл шаруашылық тауарлары арасындағы баға арақатынасын теңгеру.
- Несие мен қолдау шараларында Үкіметтің белгілі мөлшерде тәуекелге баруы.
Ауылдық жерде тұрақты жұмыс орындары ашылмаса және жеткілікті табыс көзі қалыптаспаса, халықтың күнкөрісі мал шаруашылығына ғана тіреліп, мал басының қысқаруы үдеуі мүмкін. Бұл әлеуметтік ахуалдың нашарлауына әкеледі.
Импорт қысымы және ішкі рыноктың қорғалуы
Қазіргі кезде аграрлық рынок жеткілікті қорғалмай отыр: ол әлемдік экономикалық кеңістікке қорғау шараларынсыз кірігіп келеді. Соның нәтижесінде азық-түлік импорты өсуде. Мысалы, ет өнімдерінің импорты 1,4%-дан 10%-ға, қант 37,7%-дан 60%-ға, өсімдік майы 25%-дан 60%-ға дейін артқан.
Сапа және сақтау мерзімі тәуекелі
Ішкі нарықтағы тапшылықты пайдаланып, кейбір елдер Қазақстанға сақтау мерзімі аяқталуға жақын арзан өнімдерді жеткізуі мүмкін. Бұл тұтынушы қауіпсіздігі мен отандық өндірушінің бәсекеге қабілеттілігіне қысым түсіреді.
Ел ішінде жеткілікті өндірілетін өнімдерге (астық, мақта, жүн, қаракөл, ет және т.б.) балама ретінде сырттан әкелуді шектеу тетіктерін күшейту, ал отандық өнімнің экспорттық әлеуетін ақылға қонымды түрде кеңейту маңызды. Сонымен бірге, ішкі нарықта жетіспейтін тауарларды сыртқа шығаруға уақытша тосқауыл қою қажет болуы мүмкін.
Ең бастысы — өз елімізде өндіруге мүмкіндік бар тауарларды, әсіресе тамақ және жеңіл өнеркәсіп өнімдерін артық импорттаудың экономикалық та, әлеуметтік те құны жоғары: бір жағынан өндіріс баяулайды, екінші жағынан еңбекке қабілетті тұрғындар жұмыссыз қалады.
Шетел инвестициясы: пайдасы да, бағасы да бар
Халық шаруашылығының бірде-бір саласы қаржысыз дамымайды. Ішкі қаржының маңызы зор болғанымен, ол әрдайым жеткілікті бола бермейді. Сондықтан шетел капиталын тарту стратегиялық мақсатқа айналды.
Алайда шетел инвестициясы «тегін ресурс» емес. Оны пайдаланғаны үшін қосымша төлемдер мен міндеттемелер туындайды және олардың көлемі жыл сайын өсіп отырады. Мысалы, бастапқы кезеңде 1,2–1,3 млрд АҚШ доллары болған борыш кейінгі жылдары 5,8 млрд АҚШ долларына дейін жеткен.
Таңдау принципі
Шетел капиталын тартқанда инвестордың ниеті, жоспары, енгізетін технологиясы және өндіріс орны алатын нақты пайдасы алдын ала айқындалуы тиіс. Қай салаға бағытталған инвестиция кейін пайызын төлейтін міндеттемені өтей алатынын да есептеу қажет.
Технология, білім және ұлттық мүдде
Шетел инвестициясын ғылым мен білімді көп қажет ететін салаларға, жаңа технологияны енгізуге жұмсау тиімді. Ал ұзақ өндірістік циклды салаларға немесе импорттық тауарлармен бәсеке тым күшейген бағыттарға инвестиция салу баяу нәтиже беруі мүмкін. Сондықтан мемлекет отандық өндірушіні қорғаудың нақты бағдарламасын қалыптастыруы тиіс.
Тәуекел 1: сыртқы технологияға шектен тыс тәуелділік
Шетел технологиясын жаппай сатып алу өз еліміздегі техникалық прогресті баяулатуы мүмкін. «Қалай да шетелден алу керек» деген көзқарас отандық жаңалықтардың қолдауын әлсіретеді.
Тәуекел 2: тиімсіз ішкі технологияға байланып қалу
Отандық машина жасауды көтереміз деп өнімділігі төмен технологияны ұзақ қолдану да қауіпті: бұл халықаралық бәсекеде артта қалуға әкеледі.
Мысал: қолдау таппаған отандық жаңалық
1965 жылы ҚазПТИ қызметкерлері бұрғылау жұмысына арналған жасанды алмас қондырмасы бар бұрғы әзірлеген. Бұл шешім бұрғылау құнын шамамен 20% төмендетуге мүмкіндік бергенімен, кең көлемде қолдау таппаған. Мұндай мысалдар отандық өнертабыстарды ынталандырудың маңызын көрсетеді.
Осыны ескере отырып, елімізде өндіруге мүлде мүмкін емес немесе экономикалық тұрғыдан тиімсіз технологияны ғана сырттан алу орынды. Бұл жерде технологиялық қауіпсіздік қағидасын ескерген жөн.
Шикізат экспорты және валюта бағамы
Валюта бағамының ағымдағы жағдайына байланысты шикізатты шетелге сату кейде оны отандық өндірушіге сатудан да тиімді көрінеді. Соның салдарынан шикізат сыртқа кетіп, отандық кәсіпорындар тапшылыққа ұшырауы мүмкін.
Мұның алдын алу үшін валюта саясаты өндірістің қай саласын дамыту тиімді екеніне сәйкес икемді қарастырылып, инвестициялық және өнеркәсіптік саясатты қаржыландыратын қосымша көздер іздестірілуі тиіс.
Тиімді инвестициялық саясатқа қойылатын талаптар
Негізгі талаптар
- Экспорттық әлеуетті арттырып, импортталатын тауарларды ел ішінде өндіруді ұлғайту.
- Валютаны заңсыз сыртқа шығаруға жол бермей, валюталық бақылау жүйесін жетілдіру.
- Шетел капиталын тартуда мемлекеттік кепілдіктерді беру аясын шектеу және нақтылау.
- Тұрақты өсім үшін ішкі инвестицияны күшейтіп, халықтың төлем қабілетін (табыс, салық жүктемесінің әділеттілігі, сатып алу мүмкіндігі) көтеру.
Екі негізгі міндет
Инвестициялық белсенділікті көтеру
Инвестицияны ең алдымен өндірістік салаларға бағыттау және өнімділікті арттыратын жобаларды іріктеу.
Ішкі рыноктың тұрақты дамуын қамтамасыз ету
Отандық тауарлар есебінен ішкі сұранысты қамтуға жағдай жасап, нарықтың қорғаныс тетіктерін жетілдіру.
Басты бағыттар
- Инвестицияны өндірістік салаларға молырақ бөлу.
- Ауыл шаруашылығында жерді тиімді пайдалану: жерді толықтай сатып жібермей, жалға беру тетіктерін дамыту; жал ақысы арқылы тиімді пайдалануға ынталандыру.
- Шетелдіктерге жерді пайдалануда шектеулер қою және баға арақатынастарын реттеп, алшақтықты азайту.
- Отандық тауарлар үлесін арттыру арқылы ішкі рыноктың дамуына жағдай жасау.
Қорытынды
Шетелдік және отандық инвестицияларды қайда және қалай жұмсау керектігін жауапты басшылар мен мамандар жан-жақты саралап, айқын бағыт ұстанған жағдайда, бұл саясат еліміздің өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығына нақты пайда әкеледі. Түйін — инвестицияны мақсатты, есеппен және ұлттық мүддеге сай басқару.