Сілтеу есімдігі туралы қазақша реферат
Сілтеу есімдіктері: мағынасы, түрлері және грамматикалық ерекшеліктері
Сілтеу есімдіктері есімдіктер жүйесінде сілтеу, меңзеу, нұсқау, көрсету мағыналарында жұмсалып, негізінен «қай?», «қайсы?» сұрақтарына жауап береді.
А. Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» (1974) еңбегінде сілтеу есімдіктерін білдіретін мағыналарына қарай: топографиялық, хронологиялық, детерминативтік, анафорикалық, препаративтік және дейктикалық-предикативтік түрлерге бөледі.
Негізгі ой
Сілтеу есімдіктері сөйлеу жағдаятына тәуелді: бірде жақын–алыс кеңістік айырмасын білдіреді, бірде уақытқа қатысты қолданылады, бірде мәтін ішіндегі бұрын айтылған ойға қайта сілтейді.
Мағыналық топтары
1) Топографиялық (кеңістікке қатысты)
Топографиялық сілтеу есімдіктері кеңістік аралығына байланысты жұмсалады. Мұнда: осы, бұл, мына, мынау, міне — жақындықты, ал ол, сол, анау, сонау, сона, түу — алыстағы зат не құбылысты нұсқауды білдіреді.
Сонымен қатар сона, сонау, түу есімдіктері кейде көзбен көруге болмайтын, тек көңілмен сезілетін нәрселерді меңзеу үшін де қолданылады. Ал детерминативтік мәнде (мысалы, міне, әне, осы) нұсқалатын нысанға ерекше назар аударту басым болады.
2) Хронологиялық (уақытқа қатысты)
Хронологиялық мәндегі есімдіктер уақыт аралығына байланысты қолданылады: бұл, осы, мынау, анау, сол және т.б.
3) Анафорикалық және предикативтік
Анафорикалық мән дегеніміз — тыңдаушыға да, сөйлеушіге де бұрыннан белгілі (алдын ала белгілі деп есептелетін) мазмұнға сілтеу. Ал предикативтік мәнде уақыт аралығы баяндалып, түсіндірілгеннен кейін мезгілді білдіретін сілтеу қолданыстары жатады.
4) Препаративтік (дейктикалық)
ол, бұл, анау, мынау, сол, осы сияқты есімдіктер көбінесе алдын ала ескертілген зат не құбылысты сөйлеу үстінде көзбен көріп тұрған жағдайда көрсетуге бейім келеді. Осы ерекшелікке байланысты олар препаративтік (дейктикалық) мәнде қарастырылады.
Грамматикалық ерекшеліктері
- 1) бұл, сол, ол есімдіктері көптік жалғау жалғанғанда -л дыбысы түседі: бұлар, олар. Ал тәуелденгенде -л дыбысы -н дыбысына айналады: бұным, бұның т.б.
- 2) анау, мынау, сонау, осынау сияқты -у тұлғалы сілтеу есімдіктері септелу үшін алдымен тәуелденіп қолданылады.
- 3) мына, ана, сона, осына есімдіктері тікелей тәуелденбейді, жіктелмейді, бірақ септеледі.
- 4) әне, міне есімдіктері сөйлемнің басқа мүшелерімен тікелей байланысқа түспейді және грамматикалық түрленбейді; көбінесе қыстырма сөз ретінде жұмсалады: «Міне, олар да көрінді» т.б.
- 5) -дай, -дей жұрнақтары қосылып: мынадай, сондай, осындай, анадай, ондай тәрізді туынды сөздер жасалады.
- 6) мине, әне, сонау, осынау, түу есімдіктері бастауыш, толықтауыш болмайды.
- 7) бұл, ол есімдіктері баяндауыш бола алмайды.
- 8) мине, әне есімдіктері анықтауыш қызметін атқармайды.
Сөйлемдегі қызметі: қандай сөздердің орнына жүреді?
а) Зат есімнің орнына
Мысалы, мәтінде «бұлар» есімдігі белгілі адамдардың (Михаэлис, Гросс) орнына, ал «соны» есімдігі Рақымберді деген зат есімнің орнына қолданылып тұр.
«Бұлар Абайдікіне қонаққа келіп-кетіп жүрген… Бір жылы жолдасымен Рақымберді қолға түсіп қалып, соны іздеп жалғыз шықтым.» (мысалдар мәтінінен)
ә) Сын есімнің орнына
«Кіші үйдің боз інгені бүгін тағы өлді. Мойнақтан ол үй енді таза болды.» (Аймауытов)
б) Сан есімнің орнына
«…он бес күн өтіп кетті. Бұл күндердің ішінде…» (Дулатов)
в) Есімдіктің орнына
Кей контексте сол, ол сияқты сілтеу есімдіктері сұрау есімдігі немесе белгісіздік мәнді сөздердің орнына да жүре алады.
«Әңгімедегі пікір не нәрсе туралы болса, сол нәрсе шығарманың тақырыбы болады.» (Байтұрсынов)
«…көңілі бірдемені іздейді… Ол іздегені қалада емес, далада тәрізді…» (Аймауытов)
г) Жеке етістіктің орнына емес, тұтас ойдың орнына
Сілтеу есімдіктері жеке етістік орнына тұрақты түрде қолданылмайды. Бірақ олар тұтас сөйлемдегі ойды, әрекетті немесе оқиғаны жалпылап меңзеп алмастыра алады. Мұндайда ауыстырылатын негізгі мағына көбіне сол ойдың өзегіндегі етістік тұлғаларға шоғырланады.
«Әуезе мен айтыс-тартыс арасындағы зор айырыс — осы.» (Байтұрсынов)
«…болыс пәтеріне қайтты. Мұны көріп тұрған…» (Дулатов)
«…Соны неге айтпайсыз?» (Дулатов)
Осындай қолданыстарда сілтеу есімдіктері көбіне субстантивтенген сипатқа ие болады.
Екі үлкен сала: алмастыратын және алмастырмайтын есімдіктер
1) Өзге сөздердің орнына қолданылатындар
бұл, ол, мына, ана, мынау, анау, осы, сол
2) Өзге сөздердің орнына қолданылмайтындар
мине, әне, сона, сонау, түу
Мысалы, төмендегі сөйлемдердегі әне, міне, сонда сөздері белгілі бір сөз табының орнына жүріп тұрған жоқ. Олар әрқашан арақашықтық, нұсқау мағыналарын тікелей білдіріп, мәтінде ерекше көзге түседі.
«Әне бір жерде… Міне біреулер… Сона біреу таудың бетінен…» (Аймауытов)
Септелуі мен көптелуі
Сілтеу есімдіктеріне септік жалғаулары біркелкі талғаусыз жалғана бермейді. Мысалы, бұл, ол, мына, ана, сол есімдіктері жекеше де, көпше де септеледі. Олардың септелу жүйесі жіктеу есімдіктеріне ұқсас.
Ал мине, мынау, әне, анау, осынау, сонау, түу (түнеу) тәрізділері септелмейді.
Көптік жалғауы сілтеу есімдіктерінің ішінде негізінен мына тұлғаларға жалғанады: бұл—бұлар, ол—олар, мына—мыналар, ана—аналар, осы—осылар, сол—солар.