Шаруашылықты басқару осы өзін
Ауыл шаруашылығы өндірісін басқару механизмдері
Елімізде нарықтық қатынастарға көшуге байланысты болған өзгерістер экономиканы басқарудың барлық жүйесіне ықпал етті. Бұл өзгерістер экономикалық, ұйымдық және әлеуметтік қатынастардың түбегейлі жаңаруына жол ашты. Ауыл шаруашылығы өндірісін басқаруда ұйымдастыру механизмін жетілдіру саланың өзіндік ерекшеліктерінен туындайды, өйткені ішкі және сыртқы факторлар басқару қызметіне тікелей әсер етеді. Сондықтан басқару жүйесін қалыптастырғанда бұл факторларды үнемі ескеру қажет.
Саланың басқаруға әсер ететін негізгі ерекшеліктері
- Ауыл шаруашылығының табиғатпен тікелей байланыстылығы.
- Өндірістің маусымдық сипатта болуы.
- Негізгі өндіріс құралы ретінде жердің, сондай-ақ тірі биологиялық организмдердің қолданылуы.
Ұйымдастыру механизмін жетілдірудің тағы бір маңызды себебі — нарықтық экономикаға өту салдарынан ауыл шаруашылығында қалыптасқан басқару құрылымдарының әлі де даму үстінде болуы. Кеңес Одағы кезеңінде салада негізінен екі ұйымдық құрылым ғана жұмыс істеді: совхоздар мен колхоздар; әрі мемлекет басқарушы рөл атқарды. Ал қазіргі уақытта жеке меншікке негізделген көптеген ұйымдық-құқықтық нысандар пайда болып, әлі де қалыптасу кезеңінен өтуде. Сондықтан өндірісті нарыққа бейімдеу үшін оны дұрыс ұйымдастырып, тиімді басқара білу қажет. Бұрын мемлекет тікелей басқарушы болса, бүгінгі күні ол негізінен реттеуші қызмет атқарады.
Кеңестік кезеңдегі басқару жүйесі
Елімізде ұзақ уақыт үстемдік еткен кеңестік жүйе кезінде аграрлық секторда жер мен мүліктің меншік иесі мемлекет болғандықтан, бір орталықтан басқарылатын модель басым болды. Тауар өндірушілер орталықтан бекітілген жоспарға сүйеніп, бір орталыққа бағыну қағидатымен жұмыс істеді.
Басқарудың иерархиялық деңгейлері
- КСРО Ауыл шаруашылығы министрлігі
- Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы
- Аудандық ауыл шаруашылығы басқармасы
- Кәсіпорын деңгейіндегі басқару жүйесі
Нарық жағдайындағы басқару жүйелері
Қазіргі таңда өнім өндіру жеке меншікке негізделгендіктен ауыл шаруашылығы саласында басқарудың үш жүйесі қалыптасты: мемлекеттік басқару (реттеу), шаруашылықтық басқару және кәсіпорындардың өзін-өзі басқаруы. Бұл модельдер бірін-бірі толықтырып, саланың әртүрлі деңгейлеріндегі міндеттерді бөле атқарады.
Мемлекеттік басқару (реттеу)
Мемлекет экономикалық тетіктерді қолдана отырып, саланы реттейді және қоғамдық мүддеге қатысты талаптардың орындалуын қамтамасыз етеді.
Шаруашылықтық басқару
Тауар өндірушілердің ортақ мақсат үшін коммерциялық емес ұйымдарға ерікті бірігуі арқылы жүзеге асады. Олар өз мүдделерін қорғау үшін ассоциациялар, одақтар, қауымдастықтар құрады.
Өзін-өзі басқару
Кәсіпорындардың ұйымдық-құқықтық нысандарына сай ішкі басқару органдары арқылы іске асады (өндірістік кооперативтер, акционерлік қоғамдар, шаруашылық серіктестіктер).
Мемлекеттік және шаруашылықтық басқарудың қағидаттары
- Әр жүйенің өзіндік ерекшелігіне сәйкес нақты қызмет ету шегі (құзыреті) болуы тиіс.
- Мемлекеттік басқару көбіне жоғарыдан төменге қағидатына сүйенеді, ал шаруашылықтық басқару тауар өндірушілердің ерікті бірігуіне негізделген төменнен жоғарыға қағидатымен құрылады.
- Мемлекеттік жүйе әкімшілік-аумақтық принципке сай қалыптасады, ал шаруашылықтық жүйе мамандану бағытына қарай бірігуді көздейді.
Мемлекеттік басқару аграрлық салада алдын ала белгіленген мемлекеттік шаралар мен ұйымдық құрылымдар арқылы жүзеге асады. Ал шаруашылықтық басқару нарық талабына тез бейімделетін икемді жүйе болып табылады: ол коммерциялық емес ұйымдарға бірігетін тауар өндірушілердің экономикалық және әлеуметтік мүдделерін іске асыруға бағытталған, сондықтан еріктілік пен демократиялық қағидаттарға сүйенеді.
Реформалар нәтижесі және өзекті мәселелер
Агроөнеркәсіп кешенінде жүргізілген реформалар нәтижесінде ауыл шаруашылығы өндірісін басқару жүйесі түбегейлі өзгерді: бір орталықтан басқарылатын совхоздар мен колхоздардың орнына жеке меншік құқығына негізделген, өз бетінше жұмыс істейтін ұйым түрлері қалыптасты. Дегенмен шаруашылық қызметті тиімді жүргізу үшін нарықтық басқару жүйесінің мәнін және ерекшеліктерін терең түсініп, оны күнделікті практикада ескеру қажет.
Қазіргі басқару жүйесінде байқалатын кемшіліктер
- Экономикалық әдістер толық әрі тиісті деңгейде қолданылмайды; кейбір басқару буындарында түпкі нәтижеге қатысты материалдық ынталандыру әлсіз.
- Өндіру, қайта өңдеу және сату арасындағы байланыстар көп жағдайда дәстүрлі үлгіде сақталған; салалар арасындағы үйлесімсіздік пен теңгерімсіздік жойылмағандықтан, жаңа экономикалық ахуалға сай баламалы өзгерістер енгізу қиындық тудырады.
Агроөнеркәсіптік кешенді басқарудың құрамдас жүйелері
Өзін-өзі басқару
Жекелеген шаруашылықтардың өз ісін өздері ұйымдастыруы және жүргізуі.
Шаруашылықтық басқару
Тауар өндірушілердің ерікті түрде бірігуі арқылы ортақ мүддені қорғау және үйлестіру.
Мемлекеттік басқару немесе реттеу
Әкімшілік бақылау мен экономикалық тетіктер арқылы саланың тұрақты дамуын қамтамасыз ету.
Өзін-өзі басқарудың мазмұны
Өзін-өзі басқару жүйесі — жекелеген шаруашылықтардың өз қызметін өздері ұйымдастыруы. Қазіргі кезде шағын шаруашылықтарда басқару құрылымы көбіне екі деңгейден тұрады: меншік иесі және тауар өндіруші. Бұл құрылымның бірқатар артықшылықтары бар.
Негізгі артықшылықтары
- Орталықтандырылған басқарудан арылуға мүмкіндік береді.
- Басқару логикасы жоғарыдан төменге емес, төменнен жоғарыға қарай құрылады.
- Шаруашылық иелеріне өз ісін өз қалауынша жүргізуге еркіндік береді.
Өзін-өзі басқарудың мәні — тауар өндіруші өз ісіне толық қожа бола отырып, шаруашылық құрылымын өз қалауынша құрып, тиімді басқару органын дамыта алуы. Мұндай дамудың нәтижесінде өзге де ұйымдық формалардың қалыптасуына жол ашылады. Мысалы, шаруа қожалықтарындағы өзін-өзі басқарудың күшеюі шаруа қожалықтары одақтары немесе ассоциацияларының дамуына ықпал етеді. Шаруашылықтық басқару да осы өзін-өзі басқару қағидатына сүйенеді.
Мемлекеттік басқарудың бағыттары
Мемлекеттік басқару екі негізгі бағытта жүргізіледі: әкімшілік басқару және мемлекеттік реттеу. Біріншісі міндетті талаптардың орындалуын бақылауға бағытталса, екіншісі экономикалық ынталандыру құралдары арқылы саланың дамуын қолдайды.
Әкімшілік басқару
- Мемлекеттік тексеру және бақылау.
- Жерді пайдалану жөніндегі бақылау.
- Ветеринариялық қызметтер.
- Карантиндік шаралар.
- Мал тұқымын асылдандыру бағытындағы басқару қызметтері.
Мемлекеттік реттеу (экономикалық тетіктер)
- Бюджеттік қаржыландыру.
- Субсидиялар мен қолдау қаражаттары.
- Әртүрлі нысандағы жәрдемақылар мен ынталандырулар.
- Өнімділікті арттыруға бағытталған бағдарламалар.
Нарық жағдайында мемлекеттің қосымша міндеттері
Нарықтық қатынастардың дамуына байланысты ауыл шаруашылығын мемлекеттік басқару (реттеу) экологиялық талаптарды күшейту, байланыс және ақпараттық жүйелерді дамыту, осы салаға ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін енгізу, ақпаратпен қамтамасыз ету, сондай-ақ кадрларды қайта даярлау жұмыстарымен толықтырылады.