Қазақша рефераттар

Трансазиялық теміржол магистралінің солтүстік дәлізі

Көлік — экономиканың инфрақұрылымын қалыптастыратын негізгі салалардың бірі. Қазақстанның көлік жүйесі (теміржол, автомобиль, әуе, ішкі су және құбыр жол көлігі) белгілі бір деңгейде дамыған. Оның дамуы агроөнеркәсіп, отын-энергетика, тау-металлургия, құрылыс сияқты салалардың қалыптасуымен ғана емес, өндіріс пен экономикалық кеңістіктерді өзара байланыстыруымен де сипатталады.

Даму динамикасы: 70–80-жылдардан кейінгі кезең

Қазақстанда көлік түрлерінің қарқынды дамуы негізінен 1970–1980 жылдары байқалды. Ал 1990-жылдары ТМД елдеріндегі экономикалық құлдырау барлық көлік түрлері бойынша тасымал көлемінің төмендеуіне алып келді.

Тасымалдау көлемдерінің тұрақтануы мен қайта өсімі 1999 жылдың соңынан басталды.

Неліктен теміржол көлігі шешуші рөл атқарады?

Қазақстан экономикасының шикізаттық бағытына байланысты теміржол көлігі көлік-коммуникациялық кешенде ерекше маңызға ие. Статистика деректеріне сәйкес, 2000 жылы барлық көлік түрлерінің жүк айналымында теміржолдың үлесі 63% болды.

Теміржолға тән негізгі жүк түрлері

  • көмір, бидай
  • мұнай және мұнай өнімдері
  • руда, металлургиялық шикізат
  • минералды тыңайтқыштар және өзге массалық төгілмелі жүктер

Теміржолдың басымдығын күшейтетін факторлар

  • теңізге тікелей шығатын жолдың болмауы
  • кеме жүзетін өзендердің шектеулілігі
  • аумақтың үлкендігі және өндірістің шикізаттық құрылымы
  • автожол инфрақұрылымының жеткіліксіз дамуы

Осы факторлардың жиынтығы теміржолдың мемлекет экономикасындағы рөлін өте жоғары деңгейге көтереді және оның маңызы болашақта да сақталады.

Еуразиялық транзит: мүмкіндіктер және бағыттар

Қазақстан Еуразияның орталығында орналасқандықтан, өз инфрақұрылымы арқылы халықаралық транзит көлемін арттыруға мүмкіндік береді. Ел аумағы арқылы өтетін халықаралық теміржол дәліздері логистикалық артықшылық қалыптастырады.

Трансазиялық бағыт: теңіз қатынасына балама

Негізгі перспективалы бағыттардың бірі — болашақта Оңтүстік-Шығыс Азия мен Батыс Еуропа арасындағы теңіз қатынасына бәсекелес бола алатын Трансазиялық бағыт.

  • Жалпы ұзындығы

    11 000 км

  • Қытай аумағы

    4 000 км

  • Қазақстан аумағы

    1 800 км

Бұл бағыт бойынша жеткізу мерзімі шамамен 23–26 күн, ал қашықтығы Транссібір бағытына қарағанда 2 000–3 000 км қысқа.

Қазақстан қатысатын халықаралық теміржол дәліздері

  • Трансазиялық теміржол магистралінің Солтүстік дәлізі — Дружба–Петропавл.
    Техникалық жарақтандырылуы жоғары әрі экономикалық дамыған өңірлер арқылы өтеді. Ұқсас дәліздерден шамамен 1 700 км қысқа, контейнерлік пойыздар тәулігіне 1 000 км жылдамдықпен өте алады; теңіз жолымен салыстырғанда уақыт ұтысы шамамен екі есе.
  • Трансазиялық теміржол магистралінің Орталық дәлізі — Дружба–Шенгелді.
    Азия–Тынық мұхит аймағы елдерінің Орталық Азия және Таяу Шығыс мемлекеттерімен экономикалық байланыстары үшін маңызды; транзиттік тасымалдар жақын болашақта өседі.
  • Ортаазиялық дәліз — Өзенкі–Илецк–Шенгелді.
  • Батыс дәлізі — Ақсарай–Бейнеу–Ақтау кемежайы.
  • Солтүстік–Оңтүстік дәлізі — Өзенкі–Қандыағаш–Мақат–Бейнеу–Маңғышлақ–Өзен–Қазанжық.
  • ТРАСЕКА (Еуропа–Кавказ–Азия)
    ТАСИС мемлекетаралық бағдарламасы аясында іске асырылып, Каспий теңізі мен Кавказ аумақтары арқылы Еуропа мен Орталық Азия елдерінің теміржол тораптарын біріктіруге бағытталған. Қазақстанда Дружба–Ақтау кемежайы және Дружба–Шенгелді учаскелері арқылы өтеді; Ақтау кемежайының мүмкіндіктерін пайдалануға сүйенеді.

Теміржол желісі: ауқым және экономикалық негіз

Қазақстан аумағы 2,7 млн км². Елдің теміржол торабының ұзындығы шамамен 14 000 км, ал қазіргі тасымалдау қажеттілігін өтейтін пайдаланымдағы желі ұзындығы 14 530 км шамасында. Теміржолдар негізінен «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының иелігінде және елдің басты көлік артериясы болып табылады.

Теміржолмен байланысты экономиканың өзегін металлургия, отын-энергетика, минералды тыңайтқыштар өндірісі, мұнай және ауыл шаруашылығы құрайды. Қазақстан теміржолдары Оңтүстік-Шығыс Азия мен Еуропа арасындағы қатынасты тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді: Еуро-Азиялық және Трансазиялық магистральдар осы әлеуетті күшейтеді.

Халықаралық қызметтің мақсаты

Қазақстан теміржолдарының халықаралық қызметі — жолаушылар мен жүктерді тиімді тасымалдауды қамтамасыз ету үшін әртүрлі елдердің теміржол әкімшіліктерімен ынтымақтастықты жан-жақты қолдау. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан теміржолдары өзін тең және егемен серіктес ретінде танытып, екіжақты келісімдер мен көпжақты ұйымдар аясында өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуды көздеді.

Ұлттық компания қызметінің негізгі мақсаттарының бірі — Қазақстанның транзиттік әлеуетін іске асыру және арттыру.

Аймақтық құрылым: Солтүстік, Оңтүстік және Батыс

КСРО ыдырағаннан кейін теміржол саласы да экономикалық дағдарыстан тыс қалмады: тасымалдау көлемі төмендеп, 1999 жылы 1991 жылғы деңгейдің шамамен 26%-ын ғана құрады. 1999–2000 жылдардың соңынан бастап өсім байқалды.

Солтүстік аймақ

Республикадағы Орталық және Солтүстік аудандарды қамтиды: Қарағанды–Теміртау, Павлодар–Екібастұз және Қостанай аумақтық-өндірістік кешендері. Мұнда қара және түсті металлургия, көмір өндіру, энергетика, құрылыс материалдары, машина және трактор жасау салалары шоғырланған.

Дәнді дақылдар мен ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдауда маңызы өте жоғары. Су көлігімен түйісетін экономикалық маңызды нүктелердің бірі — Павлодар кемежайы.

Оңтүстік аймақ

Шымкент, Жамбыл, Талдықорған, Семей және Шығыс Қазақстан өңірлерін қамтиды. Бұл аумақта өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы, металлургия, химия, машина жасау, құрылыс материалдары және халық тұтынатын тауарлар өндірісі дамыған.

Ет, сүт және өзге де өнімдерді тасымалдау үшін маңызды. Су көлігімен байланыс нүктелері: Семей, Өскемен, Қапшағай кемежайлары.

Батыс аймақ

Қызылорда, Маңғыстау, Ақтөбе, Атырау және Батыс Қазақстан облыстары аумағын басып өтеді. Негізгі тасымал: мұнай өнімдері, темір кені, құрылыс материалдары, ауыл шаруашылығы өнімдері.

Су көлігімен түйісетін жерлері — Атырау және Ақтау кемежайлары.

Желінің жеткіліктілігі және болашақ міндеттер

Жалпы алғанда, аталған теміржол бағыттары еліміз үшін жеткіліксіз. Аумағы өте үлкен Қазақстан үшін барлық аудандарды байланыстыратын, өткізу қабілеті жоғары және екіжақты теміржол тораптары қажет.

2000 жылдан бастап жүк айналымының өсуі қолданыстағы желілерге түсетін жүктемені күшейтті: кейбір бағыттар жалпы тасымал көлемін толық көтере алмайды. Желілердің едәуір бөлігі біржақты болғандықтан, тасымалдауда уақыт шығыны артады.

Қорытынды ой

Теміржол бағыттарының кемежайлармен байланысы және өнеркәсіптік тораптар арқылы өтуі экономикалық тұрғыдан тиімді. Алайда дамушы мемлекет үшін бұл жеткіліксіз деңгей. Сондықтан ел дамуының ұзақмерзімді мақсаттарына қол жеткізу үшін көлік және коммуникация саласын жүйелі түрде күшейту қажет.